Kościoły drewniane Śląska, zwłaszcza Górnego, na którym mieszkałem 28 lat, były dla mnie niegdyś czymś niemalże powszednim. Mieszkałem bardzo blisko jednego z nich – kościoła św. Michała w Katowicach – i za każdym razem, udając się z południowych dzielnic miasta do jego centrum, mijałem go, obojętnie czy na piechotę, tramwajem, rowerem czy samochodem. Nie wzbudzał mojego wielkiego zainteresowania nawet wtedy, gdy byłem już studentem architektury. Przyjemny, owszem, ale więcej nic. Ot, jeden z małych kościółków, jakich wciąż wiele w Polsce, bo przecież nie tylko na Śląsku.

To właściwie dopiero w trakcie trwania studiów obiekty te przyciągnęły moją uwagę. Natknąłem się na parę publikacji na ich temat. I to, co w tych tekstach rzuciło mi się w oczy, nie miało w sobie niemal nic z religii czy bodaj z zachwytów nad malowniczą sztuką ludową. Ze zdumieniem stwierdziłem, że tym, co zdawało się wzbudzać prawdziwą pasję autorów (obojętnie już czy autentyczną czy tylko „urzędową”…) była… polityka. I to nawet nie wewnętrzna czy bodaj w sprawach wyznaniowych, ale… stosunków międzynarodowych, a konkretnie stosunków polsko-niemieckich. Jak się potem miałem przekonać, chyba nic innego z historii architektury tego regionu nie wzbudzało takiego zapamiętania politycznego, jak właśnie te niewielkie na ogół i zwykle nie rzucające się w oczy wiejskie kościółki drewniane.

Z lektury owych pozycji dowiadywałem się, że również niemieccy odpowiednicy autorów tych publikacji wykazywali niejednokrotnie w przeszłości ten sam typ podejścia. Walka szła o to, czy te obiekty sakralne są „typowo polskie” czy „typowo niemieckie”. I to oczywiście nie w tym sensie typowości, który zakłada, że obiekt lub zjawisko będące typowym dla jednej z dwojga kultur może równocześnie być, historycznie rzecz biorąc, typowym dla drugiej. Nie, ta ich typowość była nieodmiennie jednostronna: nasze i absolutnie nie ich!

Tu mnie ruszyło: postanowiłem sam przekonać się jaka to „typowość”. A że kwestia wzajemnych odniesień polsko-niemieckich była we mnie żywa praktycznie od najmłodszych lat, przeto pragnąłem teraz dowiedzieć się co patrioci tej jednej ziemi z obu nacji mieli sobie nawzajem i swoim rodakom konkretnego do powiedzenia.

Poniższy tekst wywodzi się wprost z mojej niegdysiejszej pracy dyplomowej na Wydziale Architektury Politechniki Śląskiej w Gliwicach.
Z tego zapewne powodu być może nie wszystko w tym tekście jest „do czytania” dla wszystkich czytelników. Dużo tu mowy o technicznych szczegółach ciesielskich, co dla wielu może być po prostu nużące. Ale nie brak tu też paru poza-technicznych ciekawostek. Ilu ludzi w Polsce – w tym również aktualnych mieszkańców tego regionu (obojętnie już czy Ślązaków czy „Goroli”) wie na przykład, że w krypcie takiego kościółka spoczywa babka jednego z najznakomitszych poetów europejskich? (rodem z Górnego Śląska oczywiście…).

Na koniec uwaga o „technicznym” charakterze: ta strona nie jest ukończona i będzie w miarę upływu czasu (i w miarę możliwości, bo mieszkam daleko od Górnego Śląska) uaktualniana i wzbogacana – głównie zbieranym pomału materiałem fotograficznym. Wkrótce pojawią się tutaj fotografie, szkice i rysunki. Będą też połączenia „linkami” między poszczególnymi elementami opracowania.

Michał Monikowski

Konstrukcja zrębowa: konstrukcja, w której ściany wznoszone są z bierwion (belek) układanych jedno na drugim i łączonych w narożnikach węgłami, to znaczy skrzyżowaniami zapobiegającymi rozsunięciu się belek.

Konstrukcja sumikowo-łątkowa: konstrukcja, w której ściany wznoszone są z pionowych słupów (łątek) posiadających wyżłobienia, w które wpuszcza się poziome belki zwane sumikami.

Konstrukcja szkieletowa (fachwerkowa): konstrukcja, w której ściany wznoszone są w formie szkieletu z pionowych, poziomych i ukośnych elementów. Wolne przestrzenie pomiądzy tymi elementami wypełnia się gliną, cegłami lub oszalowaniem z desek. Odmianą konstrukcji szkieletowej jest spotykana w wieżach drewnianych konstrukcja słupowa.

Konstrukcja przysłupowa: konstrukcja polegająca na odciążeniu ścian (najczęściej zrębowych) przez ustawione przed nimi słupy, na których opiera się wyższa kondygnacja, ściana szczytowa lub dach.

Dach ślęgowy: dach dwuspadowy, w którym pokrycie (głównie deski) spoczywa na poziomych elementach belkowych (ślęgach) ułożonych równolegle do siebie w pewnej odległości i wspartych końcami na szczytowych, trójkątnych ścianach budynku. Konstrukcja ta wywodzi się ze zrębowej konstrukcji ścian.

Dach płatwiowy: dach, którego nośnymi (konstrukcyjnymi) elementami są poziome belki zwane płatwiami, spoczywające – tak jak ślęgi w dachach ślęgowych – na mocnej podstawie w postaci ścian poprzecznych.

Dach krokwiowy: dach, w którym elementami konstrukcyjnymi są pochyłe belki zwane krokwiami. W celu wzmocnienia konstrukcji wprowadzano niejednokrotnie usztywnienie w postaci jętek, storczyków, płatwi, stolców i zastrzałów (p. rysunek).

Faseta: zaokrąglenie łączące sufit ze ścianą (p. rysunek).

Zachowane do naszych czasów protokoły wizytacyjne diecezji wrocławskiej pochodzą z końca XVI wieku oraz z XVII i XVIII w. Spośród badaczy historii drewnianych kościołów górnośląskich najobficiej korzystał z nich Herbert Dienwiebel (“Oberschlesische Schrotholzkirchen”, Breslau 1938). Część z nich została zresztą wydana drukiem w początkach XX stulecia w opracowaniu Josefa Jungnitza („Visitationsberichte der Diőzese Breslau” Breslau 1902-1904) ). Dotyczy to protokołów archidiakonatu opolskiego z lat 1652, 1679 i 1687/88 oraz archidiakonatu wrocławskiego z lat 1579/80, 1651 i z lat 1666/67/70.

W protokołach archidiakonatu opolskiego z lat 1679 oraz 1687/88 znajdujemy protokoły z wizytacji parafii w Zębowicach i tamtejszego kościoła pod wezwaniem Matki Boskiej. I te zostały zacytowane poniżej w swych najciekawszych fragmentach. Przetłumaczenie ich treści z łaciny na język polski zawdzięczam nieżyjącemu już znacznie starszemu „koledze szkolnemu”, panu mgr praw Adamowi Dawidowiczowi (ukończył tę samą szkołę średnią co ja – nazywającą się przed wojną Państwowym Gimnazjum Męskim, a obecnie III Liceum Ogólnokształcącym im. Adama Mickiewicza w Katowicach).

Protokoły zawierają informacje odnoszące się, rzecz jasna, nie tylko do spraw architektury. Można tam znaleźć szereg danych dotyczących życia parafialnego, dochodów itd. Stanowią więc interesujące uzupełnienie posiadanych już wiadomości.

A oto ich treść:

Protokół wizytacji parafii z 8 września 1679 roku

Kościół parafialny we wsi Zębowice („Zembowic”) pod jurysdykcją czcigodnego pana Jana Błonkowskiego („Ioannis Blonkowski”), odłamu luterańskiego, wizytowany 8 września. Stojący od niepamiętnych czasów kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia Błogosławionej Dziewicy zbudowany jest z drewna. Niekonsekrowany. Wnętrze jego barwne zarówno w stropie kasetonowym jak i w górnej części ścian; przyległa do kościoła zakrystia, również drewniana, solidnie zabezpieczona („bene munita”). Wieża dzwonowa, także drewniana, z dwoma dzwonami, po północnej stronie kościoła stojąca. Cmentarz otoczony roślinnością.

Do patronatu pretenduje wyżej wymieniony pan Jan Błonkowski z Dombschűtz.

Opiekunowie kościoła Christophorus Woraczek i Georgius Woytassek okazali regularnie prowadzone księgi. Opowiadali między innymi, że czcigodny pan Jan Błonkowski zezwolił Żydowi przy święcie Najświętszej Marii Panny prowadzić wyszynk na kościelnym gruncie. Poleciłem, aby Żyd był w przyszłości z miejsca świętego odpędzony i wykluczony.

Ołtarz główny, wzniesiony z cegieł, niekonsekrowany, jednakże stosownie pokryty obrusami. Struktura ołtarza szafiasta wykonana artystycznie, malowana i złocona, posiadająca dwie kondygnacje z malowanymi obrazami. Są i dwa inne ołtarze, jeden w części północnej, na którym stoi statua Błogosławionej Dziewicy, drugi od południa z obrazem św. Walentego, ozdobnie malowanym.

Tabernakulum ołtarza głównego, w którym przechowywana jest puszka z Przenajświątszym Sakramentem, rzeźbione i malowane. Baptysterium barwnej struktury, w której mieści się miedziana misa z wodą chrzcielną, tam też przechowywany jest olej święty.

Wyposażenie: kielichy srebrne pozłacane 2 z patenami, monstrancja srebrna pozłacana, cyborium srebrne, krzyże srebrne 2, jeden duży , drugi mały, jedwabne ornaty w 6 barwach na codzień i na święta, i jeden czarny z adamaszku, alby 4, komże 3, obrusów 6, strophiola 20, ampułki srebrne 2, ampułki cynowe 2, mszał rzymski, chorągwi 8, vela 4, korporały 4, puryfikatoria 4, antipendia 3, kandelabrów cynowych 6, rzeźby drewniane pozłacane 2, miedziane naczynia na wodę święconą, kadzidło z oryszalku.

Czcigodny proboszcz Andreas Clava urodzony w 1637 roku w Opolu, ukończył filozofię i teologię w Ołomuńcu, został przyjęty we Wrocławiu do stanu duchownego i tam też na kapłana wyświęcony został. W obecności czcigodnych panów Jana Błonkowskiego z Dombschűtz et Turawa oraz Krzysztofa Salava otrzymał probostwo parafii Zębowice wraz z filią Radów 30 lipca 1671 roku. Jest to mąż dostatecznie uczony, zasiedziały na swym urzędzie, dobre świadectwo ze swego życia i obyczajów mający. Spełnia posługi w dwóch parafiach i trzecią w filii Radów. Zamieszkuje w drewnianym domu niemal wiejskim („fere rusticanam”), w którym są dwa pomieszczenia, jedno dla proboszcza, drugie dla rodziny. Uprawia pół łanu roli w jednym miejscu położonym na wschód. Proboszcz ma informację, że większa część roli została wywłaszczona i dołączona do majątku pańskiego.

Przychody proboszcza ustalone w starym rejestrze z 1615 roku przez czcigodnego pana Jana Franciszka Młodyńskiego zostały wyszczególnione jak następuje:
właściciel dobr Zębowice (Zembovice) zobowiązał się ze swego dochodu przeznaczyć dziesiącinę, ale czcigodny pan Zornberg odmówił jej płacenia. Obecny proboszcz otrzymywać ma od 15 kolonii wsi Zębowice po dwie kwarty owsa i tyleż pszenicy. Ze wsi Kadłub ma być dane 11 korców pszenicy i tyleż owsa, ale 10 kolonii daje po dwa korce pszenicy i tyleż owsa. Z gminy Poczalków dawał właściciel jedną szóstą pszenicy w transakcjach wiązanych. Z gminy Oszeczko dawał właściciel również jedną szóstą pszenicy w transakcjach wiązanych. Nowy właściciel, pan Jan Błonkowski odmówił płacenia. Tym samym sposobem 6 pojedynczych kolonii płaciło po ¼ żyta i owsa, a teraz 2 kolonie dają proboszczowi po kwarcie pszenicy i tyleż owsa.
Ogrodnicy w większości spełniają to zobowiążanie. Z gminy Prusków, w której są wolne dobra wieśniacze, poszczególni chłopi (a obecnie jest ich 6) dawali ze swego pola 1/6 część pszenicy, natomiast proboszcz otrzymuje tylko 4 szóste części i 25 wiązek. Z gminy Radów daje się 14 korców pszenicy i podobnie owsa, a pan  z Radowa z pól położonych przy drodze Prusków – Zębowice zobowiązał się płacić 10 wiązek. A teraz posiadacze odmówili płacenia. Proboszcz otrzymał 5 ½ korca pszenicy i owsa. Ze wsi Zakrzewek należącej do pana Błonkowskiego miało być płaconych 8 talarów na święto św. Marcina, a teraz tylko dwa otrzymuje proboszcz. Ze wsi Lenka od trzech panów Franciszka Schik, Dominika Schik i pana Unschid oraz od wieśniaka Blacheta dawano po 3 kwintale i 5 wiążek pszenicy, a obecnie wszyscy razem dają tylko 9 kwintali i 10 wiązek.
Ze wsi Knieja należącej do pana Błonkowskiego miano dawać 10 wiązek, de facto odmówiono. Zatem z wymienionych 10 wsi pojedynczy dawali tylko pół korca pszenicy i tyleż owsa, ogrodnicy zaiste pojedynczy 1 grossum, teraz zaś proboszcz otrzymuje od 6 wieśniaków po 2 kwarty pszenicy i owsa i to niepełnej miary.

Kierownik szkoły („Ludirector”) Paweł Pisska służący już 38 lat kościołowi, osiadły, pracowity, został pozbawiony domu, roli swojej i ogrodu i zmuszony został przez pana Zornberg do zamieszkania w cudzym domu, opuszczonym i zniszczonym. Zarzuca się proboszczowi, że ściąga obcych ludzi. Zapłatą ludirectora jest wiązka pszenicy lub zamienne ziarna, które otrzymuje od poszczególnych gospodarzy.

Kaplica we wsi Zakrzów pana Jana Błonkowskiego, drewniana pod wezwaniem św. Szymona i Judy oraz św. Stanisława, od niepamiętnych czasów na wzgórzu o jedno stawanie („uno stadio” – p. wyjaśnienie poniżej) od wsi stojąca; zastanawiano się , czy jest poświęcona, ponieważ nie ma świadczącego o tym znaku. Ta kaplica stoi w odległości jednej mili od parafii; wewnątrz żadnej ozdoby, posadzka zbutwiała. Ołtarz z cegieł, ponad którym stara rzeźba pozłacana, starannie pokryty obrusem. Chrzcielnica drewniana, tabernakulum brak. Drewniana wieża dzwonowa, w której dwa dzwony. Nabożeństwa odbywają się tu sporadycznie w ciągu roku. Wokół cmentarz otoczony zielenią, tam też kostnica. Wyposażenie: kielich cynowy posrebrzany z pateną, jeden ornat, w skarbonce 5 talarów, kandelabry drewniane 2, chorągwie 4.

Protokół wizytacji parafii z roku 1687/88

We wsi Zembowitz jest kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, niekonsekrowany. Odeskowanie ścian w tylnej części (t.j. w prezbiterium – przyp. MM) malowane, w nawie niemalowane, posadzka w prezbiterium murowana z cegieł, w nawie drewniana, ale wymagająca naprawy. Sam kościół jest cały ze starego drewna (p. wyjaśnienie poniżej – przyp. MM), dwie galerie („pergulae duae”) z belek niemalowane, mała prosta ambona z belek, kolorowa. Baptysterium w środku kościoła, drewniane, koło większej bramy, ukształtowane artystycznie w formę skrzynki, malowane, wewnątrz woda chrzcielna w kociołku spiżowym zamknięta na klucz razem z naczyniem z olejem świętym.
Zakrystia od strony ambony, drewniana, dosyć jasna, wyłożona i przekryta deskami, z drzwiami żelazem okutymi.
3 ołtarze niekonsekrowane, główny odgrodzony balaskami, z murowanym stołem ofiarnym, pozostałe dwa uzupełniające ze stołami ofiarnymi murowanymi, ławki dosyć wygodne; krypta pana sklepiona, bez kamienia nagrobnego; kościół jest dosyć jasny.
Przenajświętszy Sakrament w tabernakulum ołtarza głównego, w cyborium z pokrywą niepozłacaną i z ozdobnym pallium pod kluczem przechowywany, cyborium zanieczyszczone wewnątrz wymaga ponownego oczyszczenia.
Odpust zupełny dla patrona na jeden rok; konfesjonału żadnego we wszystkich trzech kościołach (p. poniżej – przyp. MM), spowiedzi słucha się w ławkach; 1 galeria nad drzwiami zakrystii; Ofiarowanie Pańskie celebrowane po święcie św. Jadwigi.
Dzwonnica drewniana osobno stojąca z trzema dzwonami, czwarty w sygnaturce kościoła.
Luteranie grzebani w kościele, cmentarz drewniany z zadaszeniem, kostnica drewniana, dach kościoła wymaga z jednej strony reperacji, nie ma żadnego krzyża przed kościołem.
Do tego kościoła należy 5 wsi. Parafianie to katolicy, luteranów 8. Kolator, prześwietny pan baron Bogusław Blankowsky, katolik.

(Tłum. Mgr Adam Dawidowicz +)

 
Wyjaśnienia:

1. „o jedno stawanie” („uno stadio”) – dawna miara odległości, zapewne wynosząca tyle ile wiorsta (1,0668 km); łacińskie „stadio” pochodzi od greckiego „stadion” stanowiącego odległość niespełna 200 metrów (ok. 192 m)

2. „cały ze starego drewna” – mogłoby to świadczyć, że cały budynek wówczas stojący pochodził z XV wieku. Ponieważ zaś nie ma żadnej informacji o przebudowie z czasów późniejszych (poza tym, co wiemy o zmianach we wnątrzu i o budowie wieży), więc niewykluczone, że również i nawa zachowana do naszych czasów pochodzi z pierwotnego budynku kościoła

3. „konfesjonału żadnego we wszystkich trzech kościołach” – kościół zębowicki był jednym z trzech wizytowanych przez tę samą osobę

1)    Bastrzykowski Aleksander, „Zabytki kościelnego budownictwa drzewnego w diecezji sandomierskiej”.       Warszawa 1930

2)    Baumgarten Karl, “Das Deutsche Bauernhaus”, Berlin (Ost) 1980

3)    Brykowski Ryszard. “Drewniana architektura kościelna w Małopolsce XV wieku”, Wrocław 1981

4)     Brykowski Ryszard, Kornecki Marian. „Drewniane kościoły w Małopolsce Południowej”, Wrocław 1984

5)     Burgemeister Ludwig, „Bericht des Provinzial – Konservators der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien űber die Tätigkeit vom 1.I.1915 bis 31.XII.1916 und vom I.1917 bis 31:XII.1918 erstatet an die Provinzial-Kommission zur Erhaltung und Erforschung der Denkmäler Schlesiens”. Breslau 1919

6)    Burgemeister Ludwig, Wiggert Ernst. “Die Holzkirchen und Holztűrme der Preussischen Ostprovinzen Schiesien, Posen, Ostpreussen, Westpreussen, Brandenburg und Pommern”, Verlag von Julius Springer, Berlin 1905

7)   Chrzanowski Tadeusz, Piwocki Ksawery. „Drewno w polskiej architekturze i rzeźbie ludowej”, Wrocław 1981

8)  Chrząszcz Johannes, “Geschichte der Stadt Peiskretscham und Tost sowie des Toster Kreises in Ober=Schlesien”, Peiskretscham 1900

9)  Chrząszcz Johannes. “Geschichte der unter Rachowitz vereinigten Pfarreien von Rachowitz, Schierakowitz, Boitschow und Latscha”, Gleiwitz 1904

10)  Cuno. “Alte Holzkirchen”, w: “Zeitschrift fűr Bauwesen” 6:1856, s. 394—398

11)   Deutschmann Eberhard, “Lausitzer Holzbaukunst unter besonderer Wűrdigung des sorbischen Anteils”, Bautzen (Budyšin) 1959

12) “Die Germanen-Geschichte und Kultur der gerrnanischen Stämme in Mitteleuropa”, Praca zbiorowa pod redakcją  B. Krűgera. Berlin 1976—1983, tom I i II

13)  “Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg. tom V: Kreis Sorau und Stadt Forst”, Berlin 1939

14)  “Die Kunstdenkrnäler von Bayern: Die Kunstdenkmäler von Mittelfranken”, tom XI: “Landkreis Lauf an der Pegnitz”, Műnchen 1966

15)   Dienwiebel Herbert “Oberschlesische Schrotholzkirchen”, Breslau 1938

16)   Dobrowolski Tadeusz, “Budowa i urządzenie drewnianego kościoła w Małej Wiśle na Śląsku”. w: “Rocznjki Towarzystwa Przyjacioł Nauk na Śląsku” III. Katowice 1931

17)   Dobrowolski Tadeusz. „Drewniane kościoły śląskie jako znaki zamierzchłej przeszłości”. Katowice 1946

18)   Dobrowolski Tadeusz, „Sztuka województwa śląskiego”, Katowice 1933

19)   Dobrzycki Jerzy „Kościoły drewniane na Górnym Śląsku” Kraków 1926

20)  Ebhardt Bodo, „Der Wehrbau Europas im Mittelalter”, Berlin 1939

21)   Edda. Die Lieder der sogenannten älteren Edda, Leipzig 1892

22)   Faensen Hubert, Iwanow Władimir. “Altrussische Baukunst”. Berlin 1973

23)  “Geschichte der evangelischen Kirchgemeinden des Kirchenkreises Kreuzburg O-S. Festschrift zur General-Kirchenvisitation 1933”. Kreuzburg 1933

24)  Gloger Zygmunt, “Budownictwo drzewne I wyroby z drzewa w dawnej Polsce”. Warszawa 1907-09, tom I i II

25) Grigarczik K., „Die Holzkirche zum hl. Josef in Bauerwitz”. w: “Leschwitzer Tischkerier-Kalender”, 1926, s. 58-62

26) Grundmann Gűnther. “Deutsche Kunst im befreiten Schlesien”. Breslau, 1944

27)  Halfar Wolfgang, “Die Oberschlesischen Schrotholzkirchen. Ein Beitrag zum Holzbau in Schlesien”. Műnchen 1980

28)  Handbuch der Bildenden & gewerblichen Kűnste. Tom I, Leipzig 1980 – reprint wydania z lat 1877/78

29) Heimatliches Bauen im Ostalpenraum. Graz 1941

30)  Heinevetter Franz. “Die Schrotholzkirche Mariae Himmelfahrt auf dem Hauptfriedhof in Gleiwitz”. W: “Gleiwitzer Jahrbuch” 1927, s. 183-190

31)  Historia Śląska, tom I, cz. 1 i 2. Praca zbiorowa pod redakcją K.Maleczyńskiego. Wrocław 1960

32)  Hultsch Gerhard. “Aus der Geschiehte der schlesisch—polnisch sprechenden Gemeinden”. w; “Jahrbuch fűr Schlesische Kirche und Kirchengeschichte”. 1956, s. 60—88

33)  Itman Leszek. „Drewniane budownictwo sakralne na Dolnyrn Śląsku”. w: „Zeszyty Etnograficzne” torn II. Wrocław 1974

34) Jahresbericht des Provinzial—Konservators der Kunstdenkrnäler Niederschiesien fűr die Jahre 1932, 1933 und 1934

35)  Katalog ruchomych zabytków sztuki sakralnej w Archidiecezji Wrocławskiej. W opracowaniu ks.dr Józefa Mandziuka. tom 1 i 2. Wroctaw 1982

36) Katalog zabytków sztuki w Polsce. tom 1, 6 i 7.

37) Kellermann Georg. „Die Schrotholzkirchen des Kreises Kreuzburg 0/S”. w: “Die niederschlesische Ostmark und der Kreis Kreuzburg”. Berlin 1927, s. 269—274

38) “Kirchenrechtliche Abhandlungen”. zeszyt 3 : Pfarrkirche und Stift im deutschen Mittelalter. Stuttgart 1903

39)  Knőtel Paul. “Die Holzkirchen Oberschlesiens”. w: “Oberschlesien” 1902/03, s. 249—261

40) Knőtel Paul. “Wehrhafte Kirchen in Schlesien”. Schweidnitz 1933

41)  Knőtel Paul u. Hildegard. “Oberschlesische Sagen”. Kattowitz b.r.w.

42)  Konietzny Theofil. “Sagen, Spukgeschichten, Erzählungen und Volksbräuche von Radoschau im Kreise Cosel 0.—S”. Cosel 1933

43)  Kopera Feliks, Lepszy Leonard. „Kościoły drewniane Galicyi Zachodniej”. Kraków. 1916

44)  Kopkowicz Fr. „Ciesielstwo polskie”. Warszawa 1958

45) Kostoczkin W. „Russkoje oboronnoje zodczestwo końca XIII – naczała XVI wieka”. Moskwa 1962

46) Krassowski Witold. „Ciesielskie znaki montażowe w XV i pierwszej połowie XVI w.”. w: “Kwartalnik Historii Kultury materialnej”,5: 1957

47)  Krassowski Witold. „Ze studiów nad detalami zabytkowych konstrukcji ciesielskich”. w: “Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, tom VII, zeszyt 1, Warszawa 1962

48)  Krause Walther. “Frűhere Holzkirchen im Oppelner Kreise”. w:”Oppelner Reimatblatt” 1926/27, nr 8

49)  Krause Walther. “Grundriss eines Lexikons bildender Kűnstler und Kunsthandwerker in Obersehiesien”. tom I i II. Oppein 1933 i 1935

50)  Krause Walther. “Westoberschlesische Schrotholzkirchen”. w: “Der Oberschlesier” 1929

51)  Kubatz Gerhard. “Die Schrotholzkirchen im Kreise Rybnik/Oberschlesien”. Dűlmen 1986

52)  Kuhn Walter. “Siedlungsgeschichte Obersohlesiens”. Wűrzburg 1954

53)  Kuhn Walter. “Vergleichende Untersuchungen zur mittelalterlichen Ostsiedlung”. Köln—Wien 1973

54) “Kunstdenkmäler der Bezirke Neubrandenburg, Rostock, Schwerin”. Berlin 1976

55) “Kunst— und Denkmalpflege in Schlesien. 2.Veröffentlichung Niederschlesien”. Breslau 1939

56) Le Scouezec Gwenc’hlan, Masson Jean—Robert. “Pierres Sacrées de Bretagne”. Seuil, Paris 1982

57)  Lompa Józef. “Bajki i podania”. Wrocław 1965

58) Londzin Józef. “Kościoły drewniane na Śląsku Cieszyńskim”. Cieszyn 1932

59) Löffler Fritz. „Die Stadtkirchen in Sachsen”. Berlin—Dresden 1977

60) Luchs H. “Die Oberschleeischen Holzkirchen und Verwandtes”. w: “Schlesische Provinzial—Blätter”, 10: 1871

61) Lutsch Hans. „Bilderwerk schlesischer Kunstdenkmäler”. Breslau 1903

62) Lutsch Hans. “Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schiesien”,  tom 1—5, Breslau 1886—1903

63) Ładogórski Tadeusz. “Demograficzny obraz Śląska w epoce feudalnej”. Kraków 1955

64) Matuszczak Józef. „Architektura drewnianych kościołów ewangelickich w powiecie kluczborskim”. w: “Roczniki Muzeuni Górnośląskiego w Bytomu” 4: 1968  

65) Matuszczak Józef. „Kościoły drewniane na Śląsku”. Wrocław—Warszawa  1975

66) Matuszczak Józef. „Stan badań nad sakralnym budownictwem drewnianym na Górnyni Śląsku”. Katowice 1960

67)  Matuszczak Józef. „Studia nad kościołam drewnianyrni na Górnyrn Śląsku”. w: “Roczniki Muzeum Gśrnośląskiego w Bytomiu”, zeszyt nr 9, Bytom 1989

68) Matuszczak Józef. „Uwagi o budownictwie drewnianym w powiecie pszczyńskim”. w: “Ochrona Zabytkôw” zeszyt 1, Kraków 1967

69) Matuszczak Józef. „Z dziejów architektury drewnianej na Śląsku”. w: “Rocznlki Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu”, 5: 1971

70) Monikowski Michał, „Grupa śląskich kościołów drewnianych. Geneza i ogólne cechy charakterystyczne”, w: „Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej”, z. 14: „Architektura. Drewno i drzewo”, s. 37-84

71)  Mrusek Hans—Joachim. „Der Wehrbau und seine Beziehungen zum Sakralbau”. w: “Aspekte zur Kunstgeschichte vomm Mitteialter und Neuzeit”. Weimar 1971, s. 191—222

72) Musioł Ludwig. “Ein Visitationsbericht űber die evangelischen Kirchen des Plesser Dekanats von 1628”. w: “Zeitschrift des Vereins für Geschichte Schiesiens”, tom 66. Breslau 1932, s.139—154

73) Neuling Hermann. “Schiesiens Kirchorte und ihre kirchliche Stiftungen bis zum Ausgang des Mittelalters”. Breslau 1902

74)“North Russian Architecture”. Moskwa 1972

75) Nowack Alfons. „Geschichte der Landpfarreien des Archipresbyterates Sohrau 0.—S”. Oppein 1912

76) Nowack Alfons. „Geschichte der Pfarrei Groβ-Strehlitz in Oberschlesien”. Groβ-Strehlitz 1924

77) Nowak Felix. „Die Schrotholzkirche in Pniow”. w: “Der Obershhlesier”, 11: 1929

78) Olbrich F. “Schlesisehe Märchen und Sagen”. Frankfurt a.Main 1925

79) Ostendorf Friedrich. “Geschichte des Dachwerks”. Leipzig 1908

80) Pawlaczyk Mateusz. „Kościoły w Wielkopolsce XVI wieku.” w:”Inwentarz drewnianej architektury sakralnej w Polsce”, zeszyt 4a

81) Phleps Hermann. „Holzbaukunst. Der Blockbau”. Karisruhe.1942

82) Procek Małgorzata. „Sprawozdanie z badań terenowych nad sakralnym budownictwem drewnianym w powiatach gliwickini, rybnickim i tyskim”. w: “Piętnastolecie działalności Muzeum Giiwickiego (1945—1960). Gliwice 1961, s. 89—100

83) Rabenstein H. “Schlesische Burgkirchen und Wehrfriedhofe”. w: “Die Rabenstein—Blätter”. Breslau 1932

84) Rączka Jan Władysław. „Ze studiów nad budownictwem sakralnym górskich rejonów Półwyspu Skandynawskiego”. w: “Materlały Museum Budownictwa Ludowego w Sanoku”, nr 27, 1981, s.5—18

85) Raczyński Jerzy. „Przyczynki do historii ciesielskich konstrukcji dachowych w Polsce”. Warszawa 1930

86)“Reallexikon der Germanischen Altertumskunde”. Berlin—New York 1973

87) Reinerth Hans. “Die Wasserburg Buchau. Eine befestigte Inselsiedlung aus der Zeit 1.100 — 800 v. Chr.” Augsburg 1928

88) Reinerth Hans. “Haus und Hof im vorgeschichtlichen Norden. Weg, Stand und Aufgahe der Forschung”. w: “Haus und Hof im nordischen Raum”, tom 1, Leipzig 1937, s. 1—20

89) Rozpędowski Jerzy. “Warowne kościoły na Śląsku”. w: “Roczniki, Sztuki Śląskiej”, tom 11, 1968, s. 54—97

90) Scharfe Siegfried. „Deutsche Dorfkirchen”. Leipzig 1934

91) Schlette Friedrich. “Germanen zwischen Thorsberg und Ravenna”. Berlin 1972

92) Schuh Georg. “Das bodenständige Bauernhaus in Oberschlesien rechts der Oder”. w “Der Oberschlesier”, 18: 1936

93)  Schwindrazheim 0. “Deutsche Bauernkunst”. Wien — Leipzig 1931

94) “Skandinavien”. Berlin 1930

95)  Strzygowski Josef. “Der vorromanische Kirchenbau der Westslaven”. Prag 1924

96) Strzygowski Josef. “Die Holzkirchen in der Umgebung von Bielitz-Biala”. Posen (Poznań) 1927

97) Strzygowski, Josef, “Die Kreuzung der Kunstkreise in Schlesien”, w: “Schlesisches Jahrbuch”. nr 3: 1930/1931, s. 52-61

98) Szymański Stanisław. „Wystroje malarskie kościołów drewnianch”, Warszawa 1979

99) Śmiałowski Rudolf, Dąmbska Elżbieta, „Budownictwo drewniane i :młyny wietrzne na Ziemi Lubuskiej”, Poznań Zielona Góra 1960

100) Tacyt, „Dzieła”, tom 2, w tłurnaczeniu Seweryna Hammera, Warszawa 1957

101)  Thiede Klaus, „Deutsche Bauernhäuser”, Leipzig 1934

102)  Thullie Czesław, „Zabytki architektoniczne województw katowickieo i opolskiego”. Przewodnik, Katowice 1969

103) Thulliee Czesław, “Zabytki architektoniczne Ziemi Śląskiej na tle rozwoju architekturv w Polsce”, Katowice 1965

104)  Thullie Czesław, „Zabytkowe dzwonnice Drewniane w Polsce”, w: „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” tom III, Krakow 1969, s. 119-133

105) Visitationsberichte der Diőzese Breslau  (Protokoły wizytacyjne diecezji wrocławskiej) w opracowaniu Josefa Jungnitza, z lat 1652, 1679 i 1687/88 (archidiakonat opolski) oraz z lat 1579/80, 1651 oraz 1666/67/70 (archidiakonat wrocławski), Breslau 1902-04

106) Wackernagel Martin, „Die Baukunst des 17. und l8 Jahrhunderts”, tom 2: „Baukunst des 17, und 18, Jahrhunderts in den germanishen Ländern”, Leipzig, b.r.w.

107) Weltzel Augustin, “Chronik der Parochie Ostrog bei Ratibor”, Ratibor 1882

108) Widera E. “Das Kirchlein in Laskowitz und sein Mumienschatz”, w: “Oppelner HeirnatblattT’ 1226/27 nr 6

109) Wolfskran Adolf, “Ueber einige Holzkirchen in Mähren, Schlesien und Galizien”, w: Mittheilungen der Kaiserlich-Kőniglichen Central-Comision zur Erforschung und Erhaltung, der Baudenkmäle”, 3: 1858, nr 4

110) Zellner Emil, “Die Kirche zu St,Hedwig bei Pleβ”, w: “Oberschlesische Heimat”, VIII, Onpeln 1912. s,1-9

111) Zimmermann P.A, “Die Beyträe zur Beschreibung von Schlesien”, Brieg 1783—1796

112) Zubrzycki Sas Jan, „Polskie budownictwo drewniane jako pierwowzór dla stylu nadwiślańskiego i stylu zygmuntowskiego”, Kraków 1916

113) Zacharyasz Ewa, Adamczak Damian. “Szkic historyczny drewnianego kościoła z Nieboczów p.w. św. Józefa Robotnika”,”Architektura i wyposażenie kościoła” - informacja umieszczona przy kościele, w Górnośląskim Parku Etnograficznym w Chorzowie

Wykaz śląskich kościołów drewnianych

Zbudowany 1701 na rniejscu poprzedniego kościoła drewnianego, wymienianego w protokołach wizytacyjnych w latach 1679 i 1687/8, zrębowy z wieżą szkieletową; prezbiteriurn zamknięte 5-bocznie; nawa prostokątna w rzucie; w prezbiteriurn sklepienie kolebkowe, w nawie i w zakrystii stropy płaskie; kościół otoczony sobotami zamkniętymi oszalowaniem z desek.  W zachodniej części soboty wyższe.  Ołtarz główny o cechach klasycystycznych (XIXw.) z obrazem św..Wawrzyńca (ok, połowy XIX w.) i współczesnym tabernakulum, fragmenty ołtarza barokowego (XVIIIwj; ambona barokowa (prawdop. z 1701 roku); część tryptyku renesansowego
(3 ćwerć XVI w); 2 obrazy z połowy XVIII w. (Jan Nepomucen i Jan Kanty)

zbudowany 1522 (dlatego w protokole wizytacyjnym wymieniony w 1688r, jako „stary”); wielokrotnie restaurowany: 1669, 1775 (przez proboszczaa Ignacego Neumanna z Głogowa), 1869, 1906—7, 1959—60, 1964.
Zrębowy z wieżą w konstrukcji szkieletowej na podmurowaniu kamiennym; prezbiteriurn zamknięte 3-bocznie; nawa kwadratowa; zakrystia murowana z cegły (1849); w nowszych latach odkryto we wnętrzu kościoła starą polichrornię, która ukryta była pod oszalowaniern z desek.
W nawie i prezbiteriurn stropy płaskie z wydatnyrni fasetami.
Ołtarze: główny – rokokowy (1765), odnowiony przez A.Knoppa (1869); boczny lewy – późobarokowy (1715) z obrazem św,Józefa z Dzieciątkiem; boczny prawy – późnobarokowy (1740) z obrazami Jana Nepomucena i Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Obydwa ołtarze boczne odnowione przez Leonarda Buczkowskiego (1895).
Stalle późnogotyckie (XVI w.).  Grób z drewnianą postacią Chrystusa (klasycystyczny,  wykonany w 1834 roku w Monachium); cztery kwatery tryptyku, późnogotyckie,(koniec XV w.); obraz przedstawiający Ukrzyżowanie (XVII w.).

Wzmiankowany w 1581, obecny zbudowany w 1690 roku przez Piotra Piotrowskiego. Wieża dobudowana  w 1851 przez Walentego Fiaka, podwyższona  w 1870 roku.  Kościół zrębowy, wieża szkieletowa; prezbiterium zamknięte 5-bocznie; nawa prostokątna zbliżona do kwadratu; wnętrze przekryte stropami płaskirni; polichrornia barokowa wykonana w 1725 r. przez J. Mentila z Bielska (wg napisu na ścianie: „Johann Mentil Bl” ).
W ołtarzu głównym: obraz św. Barbary, barokowy; fragmenty późnorenesansowe (w.XVII) m.in. z obrazami św. Barbary i św. Katarzyny, św. Wojciecha i św. Stanisława Biskupa. Posąg Matki Boskiej z Dzieciątkiém (ok.1420-30).  Tabernakulum rokokowe z kościoła wilkowickiego.
Kościół otoczony od południa, wschodu i północy sobotami, pierwotnie otwartymi, od 1885 zamknięymi oszalowaniem z desek.

Zbudowany 1797—1800; zrębowy z wieżą szkieletową; prezbiterium 3-bocznie zamknięte; nawa prostokątna; w 1933 r. usunięto ściany oddzielające nawę od wieży i zastąpiono słupami. Wewnątrz kościoła stropy płaskie. Wieżyczka sygnaturki wykonana w 1820 roku.
Wyposażenie kościoła późnobarokowe, w większości są to zabytki z klasztoru Norbertanów w Nowym Sączu.
Ołtarz główny – z figurami: św. Jakuba (środek), św. Piotra (lewa strona), św. Stanisława Kostki (prawa strona).
Ołtarz lewy boczny – Serca Jezusowego z figurą gipsową;
ołtarz prawy boczny – z obrazami św. Jana Nepomucena (I połowa. XVII w.); ambona późnobarokowa z baldachimem, pod którym znajduje się płaskorzeźba św. Ambrożego z płonącym sercem w ręku; obok ołtarza głównego chrzcielnica kamienna z ok. 1800 roku; na wieży dzwon z roku 1691;