So let us say a few words about that silly movie „Inglourious Basterds”.

Actually, as a matter of fact in the film there are only two scenes worth of film with class. The first, from which the whole saga begins and the scene in a tavern, now known as the “scene of playing cards.” All the rest is actually junk, which probably is not worth to be written about, but since this movie, as classified under the genre “action”, is to give us some entertainment, so let us entertain ourselves (at its expense though…).

And so the first scene shows us a family of French farmers, Christians (we see the cross on the wall), who hide a Jewish family of five people, named Dreyfus. The SS are coming, led by SS-Standartenfűhrer Hans Landa (played by Christoph Waltz). The scene, at least to some extent, reflects the atmosphere of “hunting for Jews” by the meticulous Nazis, as well as the atmosphere of blackmail against persons hiding such fugitives. We assume that the scene is deliberately dramatized and overdone, but such is the character of the movie-industry (for example  it is extremely unlikely that the Germans, having found Jews hiding in someone’s house, shot them straight away with machine-guns in that house while the hosts looked on…). There is one jarring in this scene: a monologue by the SS-Mann comparing Jews to rats (by way of a kind similar to that in the German film “Der ewige Jude”), but in such a way as to show these “rats” as living in a hostile environment because people are quite wrongly prejudiced against them. In this gentle way the old myth is reinvigorated that if there were hostilities between the Jews and the nations among whom they lived for centuries, it was only and exclusively the fault of the latter, who themselves have really not known why they could not tolerate Jews. The  Jews themselves however are always only victims of someone else’s collective guilt …

But let us move on:

Hiding under the floor, the Jews are shot from above, through the floorboards, and about 18-19 years old Shossanna Dreyfus escapes (of course after Landa intentionally abandons to shoot her…). This is the starting point for all future action, and actually for a number of actions throughout the film. Shossanna, after having fled to Paris, will take her mass- revenge on the Nazi. Landa will continue to be the “soul” of action and the best actor of this movie, outclassing others, including Brad Pitt. Lieutenant Aldo Raine (that is Brad Pitt) is simultaneously mobilizing a group of 8 American Jews for a special task in France.

And here is where the whole problem with this film, which became literally a gutter-trash, compared to which the “Leper” by Mniszkówna grows almost to a novel worthy of Nobel Prize in Literature …

Aldo Raine (Brad Pitt) says to his team that their only job is to kill the Nazis. “We will be cruel to the Germans” – he declares. No, not just to the Nazis, as it turns out, but to”everyone in the Nazi uniform” as such “do not have humanity in themselves.” This noble task is to be performed by “disemboweling and dismembering” (all quotes verbatim from the movie). Aldo Raine does not stop there. He issues an order to each of the eight to bring him “one hundred Nazi scalps” and adds that he will scrupulously require those scalps.

And so, in the second sequence, the film tells us what all the action will be. It was at that time the scriptwriter depreciated and botched the whole scenario. He botched it so completely, that even the excellent acting by Christoph Waltz was not able to turn the trash into a masterpiece. The fact we have to admit here is, that the scenario helped Waltz as Standartenfűhrer Landa. Landa is, as a matter of fact, the only colorful and complex character throughout the film. The rest of the roles have been treated very schematically, almost “copied” from other, equally dismal roles from cinema’s earlier years.

The action, therefore, goes two ways: Shossanna Dreyfus, the young Jewish woman who survived the execution, now manages her own cinema in Paris (inherited, how else, the easiest way for the scriptwriter, after all ..), hiding from the Nazis as a native Frenchwoman, and plans her vengeance (by the way: how many movies have we watched already, where the hero “inherits” something at a convenient time, so that the action could go forth?).

At the same time, on the “parallel track” the Nazis are being dealt with in a concrete way, performed by Aldo Raine’ai his infamous eight. These nine Jews in France, scare Hitler almost to death in Berlin. We “learn” that Hitler was so childishly superstitious, that he actually identified one of these Jews as the mythical Golem. Explanation here: The Golem (גולם) in the Jewish mythology, is a character made of crude matter, and can become dangerous. According to one legend, in Prague in the time of Rudolf II (sixteenth century) there was persecution of Jews. So Rabbi Loew created  Golem out of clay on the bank of The Vltava river, blowing life into it through rituals and recitations in Hebrew.
Golem was killing the goyim, and to the extent that the frightened emperor begged the rabbi to annihilate Golem. This he did in exchange for a promise to leave the Jews alone. More about Golem here http://en.wikipedia.org/wiki/Golem

So Hitler is raging during a meeting with his generals, while at the same time posing for a huge portrait (when did Hitler pose for a portrait during a military conference, eh?) He requires a proof that the terror-spreading Jew in France is not a Golem, so that he can be killed along with his companions. He announces hysterically (and is cinematography of this kind at all familiar with any other Hitler than hysterical?) that he will hang them on the Eiffel Tower, and then throw them to the sewer for rats to eat them (that is also authentic “sample” of the scenario -  true genius, is it not?).

Meanwhile, the “inglorious bastards” slay and scalp Germans at will. They get joint and strenghened at some point by another “bastard”, a certain Hugo Stiglitz, who alone slaughtered 13 Gestapo-officers. And that “Golem” is a Jew named Danny Donowitz, known as the “Bear Jew” (actor Eli Roth), whom we see in an almost clinical fury of bashing  German prisoners of war to death with a baseball-bat. In this he specializes. Aldo Raine on his part likes to cut swastikas on their foreheads with a huge knife. Then the scene of scalping continues to follow.

Conversations are also worthy of such a “work of art”. For example, Aldo wants a prisoner, a certain sergeant Rachtmann, to tell him where the German positions are, “If you ever want to eat your sauerkraut-sandwich again” (novelty cuisine a la Hollywood …) and “So you remove your Wiener-Schnitzel-licking-finger and show on the map what I want to know “, because otherwise he will be bashed to death with a baseball bat, as it finally happens. It seems to be such a sort of Jewish war-humor, that’s what it is …

Shossanna Dreyfus, now the owner of a cinema in Paris, meets a Wehrmacht-soldier named Frederick Zoller there (should probably be Friedrich Zoller). He, of course, instantly has a crush on her – how could a German war-hero resist charms of a German-hating Jewess? Zoller is indeed “ein Held”, because he alone as a sniper shot more than 200 American soldiers. For this reason Joseph Goebbels personally supervises the production of a movie based on Zoller’s exploits, giving it a title “Nation’s Pride” (could one not think of a better title in Hollywood?). And because Zoller is keen on Shossanna, so Goebbels is persuaded to hold the premiere of the movie (which of course is meant to be a political “major event” for the German film industry and for the III Reich)  in her cinema. In this way Goebbels falls into a trap… And with him Adolf Hitler, “the fatty Hermann” and almost the entire OKW that is the entire high command of the German armed forces… They all are going to fall victims of vengeance by a young Jewish woman.  She is being helped by the “bastards”, who pretend to be Italian filmemakers. And by one British film-critic, drafted into a special military unit and sent to Paris by Churchill himself… 

And so both „threads” of the movie: the one of Shossanna’s and Brad Pitt’s and his bastards, are intertwined into one “rope”. The formal “pleating” of those two threads took place during the scene of “playing cards” which was already mentioned at the beginning and which took place in a tavern 27 kilometers from Paris.  The German actress von Hammersmark, that “Mata Hari”, serves as a “contact” for the bastards and for that British critic turned special-task-officer. Some complications arise: a few drunken German soldiers in the tavern are celebrating a birth of a child to one of them. And as if it was not enough, an SS-Mann appears suddenly after the British agent’s German pronunciation rises suspicions in him. The rising tension reaches its zenith, when the SS-Mann, the Brit and Hugo Stiglitz (the one who slew those 13 Gestapo-men) point their guns at… each other’s testicles… Everything ends in a total shooting which killed almost everyone (including the barman) with the exception of Aldo-Pitt and von Hammersmark.

To sum up: one „mash” (or „peas with cabbage” as a Polish idiom would have it), an unimaginable scribblery, one can laugh indeed (at the „creators” and producers of this trash… as well as at actors who agreed to appear in it – well, perhaps with the exception of Waltz because he presented himself relatively well against the background of the whole mediocrity of script and acting…). But in regards to Waltz or rather the Standartenfűhrer Landa played by him: that clever guy nosed out the whole conspiracy, arrested the participants and strangled von Hammersmark (that is that “Mata Hari” working for the British) with his own hands. Landa arranged the whole affair so, that he left two of the bastards still sitting in the cinema with their explosives tied to their legs (from whom did the Hollywood folk learn this sort of “method”: from Osama bin Laden?). He had lieutenant Aldo Raine and yet another “bastard” seated at a desk, at which he himself also took a seat. The clever SS-Mann, knowing (it was already after the Allied landing in Normandy) that the war was coming to an end and that the end of the III Reich was near, decided to play vabanque:

he placed a phone on the desk. And announced that it would be sufficient for him just to make a call and the whole „Action ‘Cinema’” would get jeopardized as he would get the two remaining „basterds” arrested. But… if Raine gets him in touch with the American high command and if they guarantee his safety, then he will allow the execution of the III Reich’s bosses in the cinema and will offer his own “conditional surrender”. Conditional, because in exchange he wanted US citizenship and a property on one of US islands. Additionally he demanded a handsome pay, a Congressional Medal of Honor for his merits in a swift ending of the war and thereby saving countless lives. The scheme succeeded and an agreement was made.

Therefore Shossanna’s revenge (after she was already shot by Friedrich) succeeds. The generals, admirals and with them almost the entire OKW, Hitler, Goebbels, Bormann, not expecting anything, roar with laughter over each “Yank” shot dead by Zoller in the movie shown to them. Ovations and applause seem to have no end. Particularly Hitler’s insane laughter erupts every now and again, as if he was watching Laurel and Hardy… And it was in their mirth that the spectators were completely surprised by Shossanna’s revenge, brought into effect by her Negro lover… With the whole cinema on fire, the Nazis are killed both by fire and bullets (when Donowitz-Roth, along with his buddy shoot at them,
disfiguring  Hitler’s face), and from the screen, from a pre-recorded film, Shossanna’s face looks at them while her voice chases them: “My name is Shossanna Dreyfus. And this is the face of Jewish vengeance” (we request a prize for the “creators” of the movie – award for the “Total Trash of the Year”. Or perhaps The Golden Palm or Oscar straight away?).

 But it’s not over yet. We still have to know how the saga of the „bastards” and Hans Lande ends. According to the agreement Landa has with the US military command is such, that he has to take his captives to the American front line. There he has to voluntarily become their prisoner together with his driver. Alas, the bastards kill this second German as soon as they get their weapons back from Landa. They also scalp the dead man immediately. And Landa himself  gets a swastika cut on his forehead by Raine, who considers this particular swastika to be his greatest masterpiece. And so the movie ends.

Actually, the entire movie is such a bottomless kitsch in which one really does not even know why the whole thing was given its title “Inglorious basterds”. After all, there were more heroes than these nine (and at one point ten) men. Maybe it was simply that their exploits were to be particularly stressed? Or perhaps all the other plots were invented simply as a background on which to show a few Jews slaughtering, shooting and scalping Germans and having their brains bashed out with a baseball bat?

Anyway, quite unexpectedly, the highest praise for a role in the movie went neither to Brad Pitt for his „sauerkraut-sandwich” nor to Eli Roth for his “sporty” treatment of Rachtmann’s skull as a baseball, but to Christoph Waltz as Hans Landa. And since his role is by far the most interesting one, I even intended to give my commentary here the title “Standartenfűhrer’s Triumph”. That triumph was a bit dimmed by that cutting of swastika on his forehead in the last scene, but it must be admitted, that for such a bandit, the penalty he got, was ridiculously small… And in addition he had to receive one of the highest US medals, a huge retirement payout and a large real estate property in America. It looks even like a kind of a “conquest”, does it not? Coupled with Waltz’s acting (one critic even wrote: “Waltz delivers the best supporting performance of the year, playing a bad dude in ways that make you want to love him“), outclassing, without any exception, all his colleagues including Brad Pitt, it gives a rather unexpected result as for a movie of which one can safely say that it is a work of Jewish production… This actor had already received a number of awards for his role in the movie…

Therefore one can laugh indeed. Also at critics who, as if on command, are now singing praises of this kitschy mixture of graphomania and glorification of violence. Of course one can also damn it as emphatically as possible – also for the same graphomania and glorification of violence… Who crows with delight over the “Basterds” today? Well, these are often the same people who barely 5 years ago were almost choking with indignation over “The Passion of the Christ” by Mel Gibson… And what exactly was it that made them so indignant then? Well, the excess of violence… Known to us is even at least one Catholic journalist who then called that movie a “Gospel according to the Marquis de Sade”… (how will he call the “Basterds” today, eh?). However at least it can be said about the “Passion” that Gibson wanted to re-create the execution by crucifixion. And he did so on the basis of historical descriptions of such executions and on the basis of archeological findings, supporting the use of various tools. Some of the critics argued that the main message of the death of Christ was either blurred or even completely lost by the show of bloody scenes. Others argued that it was not lost at all, or even that it was emphatically stressed. Which is a completely normal difference of opinion.

Well, and what is the „main message” of the „Inglourious Basterds”? Maybe something like: “be an anti-Semite an you will get your brains bashed out with a baseball bat”? Or perhaps there is no message at all, one simply wanted to create a kind of entertainment mixed with a dose of horror?

So why actually is Quentin Tarantino’s movie receiving all the praise from critics, who often behave as if someone gave them a wink to start recitations? Neither the script deserves it nor montage of film, scenography, nor acting (except for Waltz of course). The music is not bad, but alone it would not justify all those dithyrambs. Who knows whether those critics who express themselves with such devotion about Tarantino’s work, do not resemble those Nazi fat cats from the movie who, in the cinema in Paris, were loudly voicing their admiration for the movie “Stolz der Nation” just shortly before their own final disaster. There might be some more “bastards” sired by cinematography of a particular sort and a „disaster” will come to the critics themselves after it will become clear to everyone which sort of bungles they praise. Loss of prestige after such shameful behaviour will be a real disaster for them – let us hope then that it is going to be as swift and unexpected as that one in the movie, that gives rise to their loud admiration.

In terms of presentation of violence, this movie is below the level of many other films, even the famous “Jud Suss” , that is that particular Nazi production, which at one time was given huge publicity, and which is still  considered among many to be a particularly infamous movie… In that Nazi movie there is, as a matter of fact, only on scene of violence comparable to those in “Inglourious Basterds”. This is the final scene in which the Jew Oppenheimer is publicly hanged. But the hanging is shown from a distance, not in a close-up. Therefore all details of a close-up, like bulging eyes or tongue pushed outside by a rope tightening on the neck, are missing. There is simply nothing of those things so characteristic for the scenes in the “Basterds” or even in many other contemporary movies. In this way it is not just a difference between particular movies like the “Basterds” or “Jud Sűss” (both of which are infamous for this writer), but a difference between whole generations within cinematography. In the past the film industry was not so intoxicated with violence and its presentation as it is today. Currently there is a kind of exhilaration by violence. Hence there are movies, no longer even based on the recognized literature, like Lion Feuchtwanger’s novel “Jud Sűss”, but on graphomanic scribbling, full of violence and it’s glorification, just as if the authors assumed that the more there is face-bashing, slitting of throats, shooting and smashing skulls, the better the movie…
____________________________

In the „Basterds” there is also another, fictional, movie featured, and namely the German movie that was supposed to become that “event” with its premiere in Shossanna’s cinema. In that fictional movie the scene was also supposed to be covered with corpses, through Friedrich Zoller’s actions and Dr Goebbels’ invention. This was the “Nation’s Pride” or “Stolz der Nation”. The German title is then seen on a poster. There is no error in that title. But in the Third Reich, instead the term “nation” one would most likely use “Volk” as it is German, while “nation” comes from Latin. One has to know that the Third Reich was one of the few countries in modern history, which successfully forced many foreign-language words out of use. So if such a movie was made, it would probably have the title “Stolz des Volkes”. But it of course did not exist, hence Hitler could not convulse with laughter in the cinema. In general, the German film-industry was not geared to show too much killing. The Nazis could kill in reality, but the image of war in movies was relatively mild in this regard when it came to films showing WW2. The relatively most violent German movie from that period, watched by this writer, was “Heimkehr” (“Return” or “Home-Coming”) made in 1941 (directed by Gustav Ucicky), in which these brutal scenes were the scenes of brutal persecution of the German minority in Poland by Polish authorities. But these scenes are anyway very mild compared to what our contemporary cinematography has sometimes to “offer”. There are some rare killings shown in another movie “U-Boote westwärts!”  (“U-Boats westwards!”) (also from 1941), in which even admiral Dőnitz appeared personally as a “guest star” in the final scene…

More of the dead can be seen in those movies which relate to the military conflicts of past eras, such as “Der Groβe Kőnig” (“The Great King”) from the year 1942, on the Seven Years War and the Prussian king Frederick The Great (shown at the beginning is the battle lost by Frederick at Kunersdorf) or “Kolberg” (a color movie made in 1944, premiere on 30 January 1945) on the defense of the city of Kolberg (Polish: “Kołobrzeg”) in Pomerania against Napoleon’s army in 1807.

Of course, quite apart from the different nature of all the above mentioned movies, “Inglourious Basterds” could not really be even compared to “The Great Kong” or “Kolberg” as it is such a wretched trash…
Small-scale errors were also not avoided. For example the error occurs whenever the word “Kino” (“cinema”) is used by the German characters. True, there is such a word in German. In the Third Reich however purely German terms “Lichtspiel” and sometimes “Lichtspieltheater” were preferred…

Another error is made in the scene, where the actress Hammersmark calls Hans Landa a “colonel” (“Oberst”), when everyone in Nazi Germany knew that in the SS this rank was known as „Standartenfűhrer” (could the German co-producers not inform the Jewish Hollywooders accordingly?). That “colonel” drags behind Landa throughout the movie, God knows why…

And how are the well-known Nazi characters presented? „Hitler” is not at all similar to himself, just the hair combed to the left and a mustache, that’s all. So much for any “similarity”. And his face was purposely made to look more demonic than it really was. “Goebbels” looks in the movie like… almost anyone you want, except for Goebbels…
Even “der dicke Hermann” or Marshall “Hermann Gőring” appears (without saying anything however). It was only very rightly so that when he was shown, an inscription with his name and an arrow pointing at him appeared as well. Otherwise one would not guess that it was supposed to be him… Reviews mention even “Bormann” in the movie, but we were unable to locate anyone with Bormann’s appearance there… We also caught a glimpse of characters, who, if their physiognomies were chosen better, could be “Runstedt” and „Dőnitz” (or perhaps it was not “Runstedt” but “Keitel”?). In this massive collection of the top Nazi figures in Shossanna’s cinema the lack of one of them is almost striking: “Heinrich Himmler”. And so “Bormann” was (apparently) there and “Himmler” was not? It is especially surprising that it was Himmler who was the most ominous figure in the III Reich in regards to Jews. How was it then possible to forget about him and not to smash his bespectacled face with a hail of bullets as well? (oh, those “shortcomings”!).

In total, the movie gives an embarassing impression of a „comic” book with weak content, but with a dose of killing. What to think about such “works”?

Let us try to imagine the American historical relations with their own Natives (the “Indians”). Let us assume for a moment that a movie is made, let us call it “Apache Basterds” (with an “Indian” director and screenplay, “Indian” actors and so on) depicting actions by nine Native volunteers, who with knives and baseball bats sow terror among the American police, sheriffs, FBI and US Army. Imagine a poster advertising the movie, similar to the posters of “Inglourious Basterds”: from a blood-stained baseball bat hangs a white, crumpled and blood-stained military cap of a West Point graduate… Film critics (especially those with “Indian” roots) are running mad with delight and rapture and write profusely about the director’s “triumphant return” and then go on praising the screenplay and actors’ performance. The movie is nominated to various awards and even in New York a “bombastic” premiere (similar to the premiere of Tarantino’s movie in Berlin) is organized, attended by aces of the American and international cultural “cream”.
Are we able to imagine a movie “Basterds of Palestine” featuring a group of Palestinian militants treating various Mossad officers and soldiers of the Israeli army in a “Roth-like” and “Pitt-like” fashion (also with those knives and baseball bats…) or at least cutting David Stars on their foreheads? Or at least an “Arabic Brad Pitt” saying with “humor” to a scared Israeli „so that you take out your kosher-food-licking-finger and show on the map what I want to know”. What would film critics say to all of this?
As for me personally, Tarantino’s movie gave me the idea of an entirely new scenario “Drei Kameraden im Einsatz”. After all, why not to go further (without however all that deviated inclination to get inebriated with killings…).

Powiedzmy więc parę słów o tym idiotycznym filmie „Bękarty wojny”. Tytuł angielski „Inglourious Basterds” znaczy co prawda dosłownie „Niesławne bękarty” (co byłoby chyba nawet lepszym spointowaniem tego, co im „tfurcy” filmu zalecili wyczyniać na ekranie), no ale nie narzekajmy zbytnio na ten szczegół tytułowy, bo po pierwsze znamy gorsze tłumaczenia tytułów, a po drugie temu „dziełu” zarzucić da się znacznie więcej…

Właściwie tak na dobrą sprawę w filmie są jedynie dwie sceny godne filmu z (jako taką) klasą. Ta pierwsza, od której cała saga się rozpoczyna oraz scena w tawernie, znana już jako „scena gry w karty”. Cała reszta to właściwie szmelc, o którym pewnie nie warto byłoby czegokolwiek pisać, no ale skoro film, jako zaklasyfikowany do gatunku „action” ma nam dawać pewną rozrywkę, to zabawmy się i my (co prawda  jego kosztem).

Ta pierwsza scena zatem pokazuje nam rodzinę francuskich farmerów, chrześcijan (widzimy krzyż na ścianie), którzy ukrywają pięć osób żydowskiej rodziny Dreyfus. Nadjeżdżają SS-Manni pod wodzą Standartenfűhrera Hansa Landy (granego przez Christopha Waltza). Ta scena przynajmniej oddaje do pewnego stopnia atmosferę „polowania na Zydów” przez skrupulatnych hitlerowców, atmosferę szantażu wobec osób ukrywających takich uciekinierów. Możemy założyć, że scena jest celowo udramatyzowana i “przedobrzona”, ale to już taka cecha kina (na przykład jest wyjątkowo mało prawdopodobne, by Niemcy, znalazłszy Żydów ukrywających się w czyimś domu, rozstrzelali ich natychmiast w tymże domu na oczach gospodarzy…).  Jest jeden zgrzyt w tej scenie: poprzez monolog SS-Manna porównuje się Zydów do szczurów (niejako na zasadzie podobnej do tej w niemieckim filmie  “Der ewige Jude”  ), ale w taki sposób, by pokazać te „szczury” jako żyjące we wrogim otoczeniu, bowiem ludzie zupełnie bezpodstawnie są do nich uprzedzeni. W ten delikatny sposób ożywiono stary mit, że jeśli dochodziło do wrogości między Zydami a nacjami, wśród których żyli przez stulecia, to działo się tak tylko i wyłącznie z winy tych ostatnich, które same tak na dobrą sprawę nie wiedzą, czemu nie cierpią Zydów. Sami zaś Zydzi to zawsze jedynie ofiary czyjejś zbiorowej winy…

Idźmy jednak dalej:

Ukrywający się pod podłogą Zydzi są rozstrzeliwani z góry, poprzez deski podłogi i mniej więcej 18-19 letnia Shossanna Dreyfus ucieka (zresztą po tym, jak Landa celowo rezygnuje ze strzelania do niej…). To jest punkt wyjścia dla całej dalszej akcji, a właściwie dla szeregu akcji całego filmu. Shossanna bowiem, uciekłszy do Paryża, w parę lat później dokona swej zemsty masowej na nazistach. Landa będzie dalej „duszą” akcji i najlepszym aktorem filmu, deklasującycm pozostałych, łącznie z Bradem Pittem. A jednocześnie porucznik Aldo Raine (czyli Brad Pitt właśnie) mobilizuje grupę 8 Zydów amerykańskich do specjalnych zadań na terenie Francji.

I tu właśnie zaczyna się cały problem z tym filmem, który stał się dosłownie rynsztokową szmirą, przy której „Trędowata” Mniszkównej wyrasta na niemal powieść godną Literackiej Nagrody Nobla…

Aldo Raine (Brad Pitt) mówi swemu zespołowi, że jedynym zadaniem jego będzie zabijanie nazistów. „Będziemy okrutni wobec Niemców” – oświadcza. Nie, nie po prostu nazistów, jak się okazuje, ale „każdego w mundurze nazistowskim”, gdyż tacy „nie mają w sobie człowieczeństwa”. A szczytne to zadanie ma być wykonywane przez „rozpruwanie i rozrąbywanie” (to wszystko dosłowne cytaty z filmu). Aldo Raine nie poprzestaje na tym. Wydaje rozkaz, by każdy z tej ósemki dostarczył mu „stu nazistowskich skalpów” i dodaje, że będzie skrupulatnie wymagał owych skalpów.

I tak to już w drugiej sekwencji filmu dowiadujemy się o czym będzie cała akcja. To właśnie w tym momencie autor scenariusza zdeprecjonował i „położył” całość. Położył tak, że nawet znakomite aktorstwo Christopha Waltza nie było w stanie już ze szmiry uczynić dzieła. Fakt, trzeba przyznać, że scenariusz pomógł Waltzowi w roli Standartenfűhrera Landy: Landa to na dobrą sprawę jedyna barwna i skomplikowana postać całego filmu. Cała reszta ról potraktowana została wyjątkowo schematycznie, niemalże „odkalkowana” z innych, równie nieciekawych postaci z kinematografii lat wcześniejszych.

Akcja idzie zatem dwutorowo: Shossanna Dreyfus, ocalała z egzekucji młoda Zydówka, obecnie prowadząca w Paryżu własne (odziedziczone, a jakże, tak przecież najprościej dla scenarzysty..) kino, ukrywa się przed nazistami jako rdzenna Francuzka i planuje swoją zemstę (tak nawiasem: ile to już filmów oglądaliśmy, w których bohater coś w dogodnym momencie „dziedziczy”, by akcja mogła być poprowadzona dalej?).

Jednocześnie „drugim torem” posuwa się już konkretna rozprawa z nazistami, w wykonaniu Aldo Raine’a i jego niesławnej ósemki. Ta dziewiątka Zydów we Francji doprowadza rządzącego w Berlinie Hitlera niemal do oszalenia ze strachu. „Dowiadujemy” się mianowicie, że Hitler był tak dziecinnie przesądny, że utożsamił jednaego z owych Zydów z mitycznym Golemem. Tu wyjaśnienie: Golem  (גולם) to w żydowskiej mitologii postać powstała z martwej materii, mogąca stać się niebezpieczną. Według jednej z legend, w Pradze za czasów Rudolfa II (XVI w.) miały miejsce prześladowania Zydów. Rabin Loew wykreował więc Golema z gliny nad Wełtawą, tchnąc w niego życie poprzez rytuały i recytacje hebrajskie. Golem zabijał gojów i to do tego stopnia, że wystraszony cesarz błagać miał rabina o unicestwienie Golema. Ten uczynił to w zamian za obietnicę pozostawienia Zydów w spokoju. Więcej na temat Golema tutaj http://en.wikipedia.org/wiki/Golem

A więc Hitler, szalejąc podczas narady z generałami z jednoczesnym pozowaniem do ogromnego portretu (kiedy to Hitler pozował do portretu podczas narady wojskowej, hę?) żąda dowodu na to, że ten siejący postrach Zyd we Francji nie jest Golemem i że można go zabić, wraz z jego towarzyszami. Zapowiada histerycznie (czy kinematografia tego rodzaju w ogóle zna innego Hitlera niż histeryczny?), że wtedy powywiesza ich na Wieży Eiffla, a następnie wrzuci do kanalizacji szczurom na pożarcie (to też autentyczna „próbka” scenariusza – prawda, że genialna?).

Tymczasem „Niesławne bękarty” zarzynają i skalpują Niemców w najlepsze. Zasileni są w pewnym momencie jeszcze jednym „bękartem”, niejakim Hugo Stiglitzem, co to w pojedynkę zaszlachtował 13 gestapowców. A ów „Golem” to Zyd nazwiskiem Danny Donowitz, zwany „Zydem Niedźwiedziem” (aktor Eli Roth), którego widzimy w niemal klinicznej akcji zatłukiwania na śmierć jeńców niemieckich przy pomocy kija do gry w baseball. W tym się on specjalizuje. Sam Aldo Raine lubi im natomiast wycinać na czole swastyki potężnym nożem. Potem dalej następują wspomniane już sceny skalpowania.
Dialogi też godne takiego „dzieła” jak to. Na przykład Aldo nakazuje jeńcowi, sierżantowi Rachtmannowi, wskazanie pozycji niemieckich: „jeśli chcesz jeszcze kiedykolwiek jeść swój sandwicz z kapustą kiszoną” (nowum kulinarne a’la Hollywood…) oraz „więc wyjmij ten twój wiener-schnitzel-licking-finger i pokaż na mapie to, co chcę wiedzieć”, bo inaczej zostanie zatłuczony kijem baseballowym, co też następuje. To najwyraźniej taka odmiana żydowskiego humoru wojennego, ot co…

W Paryżu Shossanna Dreyfus, obecnie właścicielka kina, poznaje pewnego szeregowca Wehrmachtu nazwiskiem  Frederick Zoller (miało być zapewne Friedrich Zoller). Ten oczywiście natychmiast czuje „miętę” do Shossanny – jakżeby niemecki gieroj wojenny mógł się oprzeć wdziękom nienawidzącej go Zydówki? Ten Zoller to istotnie „ein Held”, bo w pojedynkę jako snajper powystrzelał ponad 200 żołnierzy amerykańskich. Z tego powodu Joseph Goebbels osobiście nadzoruje nakręcanie filmu fabularnego o wyczynach Zollera, nadając mu tytuł „Duma Narodu” (lepszego tytułu w Hollywood nie potrafioino już wymyśleć?). A ponieważ Zollerowi podoba się Zydówka Shossanna, więc Goebbels daje się namówić, by premierę tego filmu, który ma oczywiście być „wielkim wydarzeniem” filmowym i politycznym dla III Rzeszy, przenieść do kina Shossanny. W ten sposób Goebbels wchodzi w pułapkę… A wraz znim także Adolf Hitler, „gruby Hermann” i niemal całe OKW, czyli całe naczelne dowództwo sił zbrojnych… Wszyscy oni mają stać się ofiarami jednej młodej Zydówki, której na pomoc nadchodzą „bękarty” udające włoskich filmowców. I jeden brytyjski krytyk filmowy, ktory zmobilizowany został do jednostki specjalnej i wysłany do Paryża przez samego Churchilla…

Oba wątki filmu: wątek Shossanny oraz bękartów Brada Pitta, zostają ze sobą w tym celu splecione w jeden „powróz”, a formalne splecenie nastąpiło właśnie podczas wspomnianej na wstępie sceny „gry w karty” w tawernie dwadzieścia kilka kilometrów od Paryża. Aktorka von Hammersmark, ta „Mata Hari” tego filmu, jest „kontaktem” dla bękartów i owego brytyjskiego krytyka zwerbowanego do zadań specjalnych. Wynikają pewne komplikacje: w tawernie paru podpitych niemieckich Soldaten świętuje narodziny synka jednego z nich. Dodatkowo pewien SS-Mann pojawił się ze swoimi podejrzeniami, gdy mu podpadła niemiecka wymowa brytyjskiego agenta. Podbijane stopniowo napięcie sceny sięga swego zenitu, gdy SS-Mann, Brytyjczyk i Hugo Stiglitz (ten od szlachtowania 13 gestapowców) kierują sobie wzajemnie swoje rewolwery w… jądra… Napięcie rozwiązane zostaje totalną strzelaniną, w której giną niemal wszyscy (łącznie z barmanem), za wyjątkiem Aldo – Pitta i Hammersmarkowej.

W sumie: jeden „groch z kapustą”, grafomański jak „sto pieronów”, można istotnie się pośmiać (z „tfurców” i producentów tej chały… oraz z aktorów, którzy zgodzili się w niej wystąpić – no, chyba z wyjątkiem Waltza, bo on jeszcze jakoś się tam zaprezentował na tle tej aktorskiej i scenariuszowej miernoty…). Ale właśnie a propos Waltza, a raczej granego przezeń Standartenfűhrera Landy: ten spryciarz jednak wywąchał cały spisek i poaresztował uczestników, aktorkę Hammersmark zaś (pracującą dla wywiadu brytyjskiego, czyli taką niemiecką „Matę Hari”)  zadusił na śmierć. Shossanna i Friedrich Zoller się wzajemnie zastrzelili w sali projekcyjnej, obok projektorów. Landa zaaranżował całą sprawę tak, by dwóch „bękartów” pozostawić jednak w sali kinowej z ich ładunkami wybuchowymi przywiązynymi do nóg (od kogo się hollywoodczycy nauczyli takiego „settingu”: od Osamy Bin Ladena?). Porucznika Aldo Raine’a i jeszcze innego „bękarta” usadził przy biurku, przy którym też zasiadł. Sprytny SS-Mann, wiedząc (było już po lądowaniu Aliantów w Normandii), że wojna zbliża się do końca i koniec III Reichu bliski, postanowił zagrać vabanque:

na biurku ustawił telefon. Zapowiedział, że wystarczy, aby zatelefonował, a cała „akcja Kino” spali na panewce, bo każe aresztować tych dwóch pozostałych „bękartów”. Ale… jeżeli Raine skontaktuje go ze swymi dowódcami, a ci zagwarantują mu bezpieczeństwo, to on pozwoli na dokończenie w kinie likwidacji szefów III Rzeszy i zaoferuje swoją „warunkową kapitulację”. Warunkową, bo chciał obywatelstwa USA i posiadłości na jednej z amerykańskich wysp. Dodatkowo chciał sutego wynagrodzenia, medalu kongresowego za zasługi w rychłym zakończeniu II Wojny i uratowaniu w ten sposób niezliczonych istnień ludzkich. Wybieg się udał i porozumienie zostało zawarte.

Dlatego też zemsta Shossanny (już po jej zastrzelniu przez Friedricha) się udaje. Niespodziewający się niczego generałowie, admirałowie niemieccy, wraz z nimi całe OKW, Hitler, Bormann i Goebbels pokładają się ze śmiechu nad każdym pokazanym na ekranie celnym strzałem Zollera, kładącego trupem jednego „jankesa” za drugim. Owacje i brawa zdają się nie mieć końca. Szczególnie Hitler wybucha wariackim śmiechem raz po raz, jakby oglądał Flipa i Flapa… I oto w tej swojej wesołości widzowie zaskoczeni zostali przez zemstę Shossanny, doprowadzonej do skutku przez jej murzyńskiego kochanka… Całe kino płonie, hitlerowcy giną od ognia i kul (gdy Donowitz – Roth wraz z kumplem do nich strzelają, rozwalając twarz Hitlera kulami), a z ekranu patrzy na nich twarz Shossanny z nagranego przez nią filmiku i ściga ich jej głos: „Nazywam się Shossanna Dreyfus. Oto twarz żydowskiej zemsty” (wnosimy o nagrodę dla „tfurcuf” tego filmu. Nagrodę za „Najbardziej Totalny Kicz Roku”. A może by tak od razu „Złotą Palmę” i „Oskara”?).

Ale to jeszcze nie koniec. No bo musimy wiedzieć jak skończy się saga pozostałych przy życiu bękartów i Hansa Landego. Porozumienie, które Landa ma z dowództwem USA jest takie, że ma on dowieźć swoich jeńców do amerykańskiej linii frontu. Tam sam ma się dobrowolnie stać ich jeńcem i jego kierowca i podwładny również. Aliści, tego drugiego Niemca „bękarty” zabijają zaraz po zwróceniu im broni przez Landę. Dokonują także oskalpowania go. Sam zaś Landa otrzymuje od nich… wycięcie nożem swystyki na swoim czole… I tę swastykę Aldo Raine uznaje za swoje największe arcydzieło… tym się kończy film.
Właściwie kiczowatość całego obrazu jest tak denna, że na dobrą sprawę nie wiadomo, czemu całości tych wypocin nadano tytuł „Inglourious Basterds”… Przecież bohaterów było tam więcej niż tylko tych dziewięciu (a w pewnym momencie dziesięciu) mężczyzn. Może chodziło po prostu o to, by ich wyczyny szczególnie podkreślić? A może całą akcję filmu wymyślono po prostu jako tło do pokazania paru Zydów zarzynających, rozstrzeliwujących i skalpujących Niemców oraz wyrąbujących im mózgi kijem do baseballa?

Tak czy owak, dość niespodziewanie najwięcej pochwał za swą rolę w filmie dostaje jednak nie Brad Pitt za ten „sandwicz z kapustą kiszoną” ani Eli Roth za „sportowe” zabawienie się czaszką Rachtmanna niczym piłką baseballową, lecz Christoph Waltz jako Hans Landa. A że i sama rola jest zdecydowanie w filmie najciekawsza, to zamierzałem nawet niniejszemu komentarzowi nadać tytuł „Triumf Standartenfűhrera”. Trochę był ten „triumf”przyćmiony tą wyciętą mu na czole swastyką w ostatniej scenie, ale przyznać trzeba, ża jak na takiego bandytę, to karę dostał śmiesznie małą… A na dodatek dostać miał jedno z najwyższych odznaczeń amerykańskich, ogromną emeryturę i sporą posiadłość w USA. To wygląda wręcz na swego rodzaju „podbój”, nieprawdaż?
W połączeniu zaś z aktorstwem Waltza (jeden z krytyków napisał nawet: “Waltz jest odtwórcą najlepszej roli drugoplanowej roku, grając złego człowieka w sposób sprawiający, że chce się go lubić“), deklasującego na planie wszystkich bez wyjątku kolegów, w tym samego Brada Pitta, daje to dość nieoczekiwany wynik jak na „dzieło”, o którym można całkiem spokojnie powiedzieć, że jest produkcji żydowskiej… Aktor ten dostał już za tę swoją rolę szereg nagród…

Jest się zatem z czego pośmiać. Również z krytyków, tak teraz, niemalże jak na komendę, piejących z zachwytu nad tą kiczowatą mieszaniną grafomanii i gloryfikacji przemocy. Ale i skląć ten film się da równie dobitnie – za tę samą mieszaninę grafomanii i przemocy… Kto pieje dziś z zachwytu nad „Bękartami”? Otóż bardzo często ci sami krytycy, którzy ledwie 5 lat temu niemal krztusili się z oburzenia nad „Pasją Chrystusa” Mela Gibsona… A co ich tak oburzało w owej „Pasji”? Ano, nadmiar przemocy… Znany nam jest nawet co najmniej jeden katolicki dziennikarz, który wtedy nazwał tamten film „Ewangelią według markiza de Sade”…(jak nazwie on dziś „Bękarty wojny”?). Jednak przynajmniej w odniesieniu do „Pasji” można było powiedzieć, że Gibsonowi chodziło o odtworzenie egzekucji poprzez krzyżowanie. I uczynił to na podstawie historycznych opisów takich egzekucji oraz na podstawie znalezisk archeologicznych potwierdzających używanie poszczególnych narzędzi. Część krytyków twierdziła, że główne przesłanie śmierci Pomazańca zostało przez pokazanie krwawych scen zamazane lub wręcz utracone. Inni zaś twierdzili, że nie zostało utracone, a nawet, że zostało dobitniej podkreślone. Co jest zupełnie normalną różnicą zdań.

No dobrze, a jakie jest „główne przesłanie” filmu „Bękarty wojny”? Może coś w rodzaju: „bądź antysemitą, a rozwalimy ci czachę kijem baseballowym!”? A może żadnego przesłania nie ma, po prostu chodzi o rodzaj rozrywki mieszanej z dawką grozy?

Za co więc właściwie film Quentina Tarantino zbiera całą „ulewę” pochwał od krytyki, która po dużej części zachowuje się istotnie tak, jakby jej ktoś dał „cynk” do wzniosłych recytacji? Przecież ani scenariusz nie zasługuje na nic podobnego, ani montaż filmowy, ani scenografia. Ani gra aktorska (poza Waltzem, rzecz jasna). No, muzyka jest w sumie nienajgorsza, ale to akurat samo w sobie nie uzasadniałoby tych dytyramb. Kto wie, czy aby ci krytycy, z takim niemal “nabożeństwem” wypowiadający się o ostatnim “płodzie” Tarantina, nie przypominają aby tych skarykaturowanych notabli hitlerowskich wyjących z zachwytu nad filmem “Stolz der Nation” w owym kinie paryskim na krótko przed katastrofą? Jeszcze ileś tam podobnych “bękartów” spłodzi kino pewnego autoramentu, a “katastrofa” nie ominie owych krytyków również, gdy już powszechną wiedzą się stanie jakie knoty oni wychwalają. Utrata twarzy po takich bezeceństwach też będzie katastrofą. Dla nich samych – miejmy nadzieję, że równie prędką i niespodziewaną jak ta kinowa, która budzi ich głośne zachwyty.

Pod względem prezentacji przemocy film ten plasuje się znacznie poniżej innych filmów, nawet niesławnego filmu  “Jud Suss” , czyli tego obrazu filmografii nazistowskiej, któremu swego czasu nadano ogromny rozgłos i który uchodzi wciąż u wielu za szczególnie niesławny film… W tym filmie hitlerowskim jest tak na dobrą sprawę tylko jedna scena przemocy porównywalna z tymi „bachanaliami”, które rozgrywają się na planie „Bąkartów wojny”: jest to scena końcowa, w której ów Zyd, Oppenheimer, zostaje publicznie powieszony. Ale to powieszenie pokazane jest z daleka, nie w zbliżeniu. Nie ma więc szczegółów charakterystycznych dla zbliżeń: nie ma wytrzeszczu oczu, nie ma języka wypychanego z gardła przez zaciskającą się na szyi pętlę. Nie ma zatem tego wszystkiego, co tak charakteryzuje niektóre sceny „Bękartów” czy też w ogóle wielu innych filmów współczesnych. To już jest różnica nie tylko między poszczególnymi filmami (które dla piszącego są oba filmami niesławnymi), ale wręcz jest to różnica między całymi pokoleniami kinematografii. Kiedyś kino nie upajało się tak przemocą i jej prezentacją jak obecnie. Obecnie panuje coś w rodzaju zachłystywania się przemocą. Stąd biorą się filmy, które nawet nie są już bazowane na uznanej literaturze, choćby takiej jak powieść Liona Feuchtwangera „Jud Sűss”, lecz na grafomańskich wypocinach, pełnych przemocy i jej gloryfikacji, zupełnie tak, jakby autorzy wyszli z założenia, że im więcej jest na ekranie walenia po pyskach, podrzynania gardeł, rozstrzeliwania i rozwalania czaszek, tym lepszy jest film…
___________________________

W „Bękartach” zademonstrowano również inny, fikcyjny film. Ten niemiecki film, co miał być owym „wydarzeniem” z premierą w kinie Shossanny. W filmie tym również trup miał się ścielić gęsto za sprawą Friedricha Zollera i doktora Goebbelsa. Była to owa „Duma Narodu” czyli „Stolz der Nation”. Ten niemecki tytuł potem widać w reklamie. Niby błędu tu nie ma. Ale w III Rzeszy pewnie zamiast „Nation” użytoby słowa „Volk”, bo jest słowem niemieckim, podczas gdy „Nation” pochodzi z łaciny. Trzeba bowiem wiedzieć, że III Rzesza była jednym z niewielu państw w historii nowożytnej, gdzie w dużej mierze z powodzeniem wyparto słowa obcojęzyczne. Więc, gdyby taki film powstał, to miałby pewnie tytuł „Stolz des Volkes”. Filmu takiego jednak nie było, więc Hitler nie mógłby się tak wariacko w kinie śmiać. W ogóle niemieckie kino owego czasu nie było nastawione na pokazywanie zbyt wiele zabijania. Hitlerowcy mogli, i owszem, zabijać w rzeczywistości, ale ich kino wojenne było stosunkowo łagodne pod tym względem, gdy chodziło o filmy pokazujące II Wojnę. Stosunkowo najbardziej brutalnym filmem fabularnym z owego okresu III Rzeszy, oglądanym przez piszącego te słowa, jest film “Heimkehr”  („Powrót”) z roku 1941 (reżyseria: Gustav Ucicky), w którym te brutalne sceny to sceny prześladowania mniejszości niemieckiej w Polsce przez polskie władze. Ale i te sceny są bardzo łagodne w porównaniu do tego, co oferuje nieraz współczesna nam kinematografia. Zabici pojawiają się też rzadko w tych fabularnych filmach wojennych, które pokazują działania wojenne, jak  „U-Boote westwärts!” (też z 1941 roku), w którym „gościnnie” zagrał w epizodzie końcowym nawet admirał Dőnitz…

Więcej już widać poległych w tych filmach fabularnych, które odnoszą się do konfliktów militarnych przeszłych epok, jak “Der Groβe Kőnig” („Wielki Król”) z 1942 roku, o Wojnie Siedmioletniej i Fryderyku Wielkim (już na początku pokazana jest bitwa przegrana przez Fryderyka pod Kunersdorf) albo w pochodzącym z roku 1944 (premiera 30 stycznia 1945) kolorowym filmie “Kolberg” („Kołobrzeg”) o obronie Kołobrzegu przed wojskami napoleońskimi w roku 1807. 

Oczywiście, pomijając już różny charakter filmów, obok „Wielkiego Króla” czy „Kołobrzegu” owe „Bękarty wojny” nie mogłyby, pod względem wartości scenariusza, nawet stanąć, taką nędzną są szmirą…
Nie ustrzeżono się też błędów mniejszego kalibru.
Na przykład błąd pojawia się ilekroć używane jest słowo „kino” przez niemieckie postacie filmu. To słowo w niemieckim też istnieje, to prawda. W III Rzeszy jednak preferowano czysto niemieckie słowo „Lichtspiel”, czasami też „Lichtspieltheater”…

Byka dopuszczono się w scenie, gdy aktorka von Hammersmark tytułuje Hansa Landę „pułkownikiem” („Oberst”), gdy każdy w Niemczech hitlerowskich wiedział, że w SS ta ranga znana była jako „Standartenfűhrer” (czyżby niemieccy ko-producenci filmu nie mogli poinformować żydowskich hollywoodczyków?). Ten „pułkownik” wlecze się zresztą za Landą przez cały film, diabli wiedzą czemu…

A jak prezentują się znane postacie hitlerowskie w tym filmie? „Hitler” w ogóle nie jest do siebie podobny, tylko czesane na lewo włosy oraz wąsik na to wskazują, a twarz mu zrobiono celowo chyba bardziej demoniczną niż była. „Goebbels” w filmie wygląda praktycznie na… niemal każdego, kogo chcemy, tylko nie na Goebbelsa…
W filmie pojawia się (co prawda nic nie mówi) nawet „der dicke Hermann” czyli marszałek „Hermann Gőring”. Bardzo słusznie, że w momencie jego pokazania na ekranie pojawia się napis z jego nazwiskiem i strzałką go pokazującą, bo istotnie moglibyśmy się nie domyśleć, że to ma być on… Z recenzji wynika też, że ma tam być i Martin Bormann, ale nie byliśmy w stanie zlokalizować w filmie nikogo o jego wyglądzie… Na sali kinowej mignęły nam za to postacie, które, gdyby lepiej dobrano fizjonomie, mogły być „Runstedtem” oraz „Dőnitzem” (a może zamiast „Runstedta” był to „Keitel”?). W tym zmasowanym zbieraniu co ważniejszych postaci wierchuszki III Rzeszy w jednym kinie aż zaskakuje brak jednego z czołowych asów tej wierchuszki: „Heinricha Himmlera”. To „Bormann” był (podobno), a „Himmler” to co, „płotka”? Zwłaszcza, że to Himmler był najbardziej złowrogą postacią dla Zydów, jakże można było o nim tak niespodziewanie zapomnieć i nie rozwalić mu brylatej twarzy gradem kul? (ach, te niedoróbki!).

W sumie obraz tego filmu to obraz żenującego „komiksu” o słabej treści, ale za to z dawką zabijania. Co sądzić o takich „dziełach”?

Spróbujmy sobie wyobrazić nasze własne, polskie, stosunki w historii z Ukrainą. Załóżmy na moment, że na Ukrainie powstaje film „Bękarty Galicji” o dziewięciu ochotnikach, co to nożami i kijami do gry w palanta sieją postrach polskiej policji, rządu i wojska na Kresach. Wyobraźmy sobie plakat reklamowy takiego filmu, podobny w charakterze do plakatów „Inglourious Basterds”: na zakrwawionym kiju do palanta wisi zmiętoszona i pokrwawiona rogatywka… A ukraińska krytyka szaleje z zachwytów i pisze o „triumfalnym powrocie” reżysera filmu, rozpływa się nad akcją i grą aktorską. Film otrzymuje nagrody filmowe i nawet w Warszawie odbywa się bombastyczna premiera z udziałem „tuzów” polskiej i międzynarodowej „śmietanki” kulturalnej (podobna do tej, jaką zorganizowano filmowi Tarantina w Berlinie…).
Potrafimy sobie wyobrazić film „Bękarty Palestyny” o grupie bojowników, traktujących „po Pittowsku” i „po Rothowsku” oficerów Mossadu i armii izraelskiej (też z tymi nożami i kijami do gry…), albo wycinających im Gwiazdę Dawida na czołach? Lub co najmniej “arabskiego Brada Pitta” z “humorem” mówiącego wystraszonemu Izraelczykowi „więc wyjmij ten twój kosher-food-licking-finger i pokaż na mapie to, co chcę wiedzieć”.
Co by powiedziała „krytyka”? Co do mnie osobiście, to film Tarantina nasunął mi pomysł zupełnie nowego scenariusza, “Drei Kameraden im Einsatz”. W końcu, jak już sobie pozwalać, to idźmy dalej (choć nie z taką dewiacyjną skłonnością do upajania się zabójstwami…).

English Version
Wersja polska

Kriegskomödien scheinen in einer tiefen Krise zu sein. Die Film -„Schöpfer“ überschwemmen das Weltkino mit je mehr degenerierten „Werken“, die zwar atmen keinen „Humor“ mehr aber je mehr perversen Gewalt wie im Fall von einem der neuesten, den „talmudischen“ Film „Inglourious Basterds“. Wenn dies angenommen wird, „Unterhaltung“ zu sein, dann ist es am wahrscheinlichsten für Menschen mit außergewöhnlich perversen Vorlieben und einer sadistischen Abweichung… 

Es hat verschiedene Kinoschöpfungen entweder direkt um den Zweiten Weltkrieg oder auf einem Nachkriegsthema gegeben, das sich auch auf den Krieg bezieht. Es gab einige  Leistungen darunter, sogar wirkliche Leistungen, wie „Die Große Flucht“ (“The Great Escape”), ihre Zahl ist jedoch verhältnismäßig niedrig. Aber die  meisten sind im gleichen, oder ähnlichen, Genre-muster gemacht worden. Die Briten haben sogar einen Film gemacht, „Der Eine, Der Weggekommen Ist“ (“The One that got away”, 1957), um einen deutschen Kampfpiloten, Franz von Werra, der in seiner  Flucht von britischer Gefangenschaft gelungen ist. Es war jedoch der einzige Film seiner Art. Im Ganzen sind Filme vom Genre zunehmend langweilig.

Um manche kranke Instinkte der Zuschauer aufzuregen, sind einige ganz überraschende Ungeheuerlichkeiten erfunden worden. Erinnern Sie sich an den Film „Rückkehr nach Salem“ (“A Return to Salem’s Lot”, 1987) geleiteten durch Larry Cohen? Die Handlung ist in eine scheinbar unschuldige, ruhige Stadt gesetzt, wo jeder scheint freundlich zu sein. Nur später wird es klar, dass die Einwohner von… Vampiren terrorisiert werden. Nicht nur durch irgendeine Vampiren – aber durch Nazistische Verbrecher (wie sonst? …). Daher werden die Hauptcharaktere der Handlung von einem jüdischen Nazi-Jäger unterstützt, der ausdrücklich für diesen Zweck ankommt. Der gipfelnde Punkt des Films ist eine Szene des Kampfes gegen die Vampiren in der Nacht. Gemäß gemeinsamer Mythologie schlafen Vampiren  vernünftig tagesüber in ihren Särgen, da sie im Tageslicht nicht überleben können. Särge sind daher unerlässlich zu ihnen. Aber, während des Kampfes explodiert ein Feuer und jene Särge Feuer fangen.  Der aufgeschrockene Vampiren-leiter (oder sollen wir gar sagen: der Vampirenfűhrer…) versucht seine ungewöhnliche Herde mit einem Schrei zu sammeln: „ die Särge retten!” Vergeblich! Der jüdische Agent und unsere Helden gewinnen und von hier an das Glűck wird die Teilnahme des Städtchens… 

Wenn Filmemacher haben keine neue Idee für ihre Krieg-Nazistisch-Horrorfilme, dann vielleicht, nachdem ein Muster ausgeschöpft war, mit dem sie ihre Filme machen, könnten sie ein anderes  versuchen. Ein Muster, das unberührt und in einem reinen Zustand ist: Deutsche Helden in Uniformen, die ihren Feinden von der „Großen Koalition“ eine gute Dresche geben. Vielleicht einige SS-Männer oder Wehrmacht-Soldaten, lässt uns sagen: “Drei Kameraden”. Sie würden nicht aber ganze Eimer des Blutes vergieβen, noch würden sie irgendjemanden in einer satanischen Art für unser „Vergnügen“ erschlagen. Nein, sie würden lieber auf der komischen Seite bleiben.

Stellen Sie sich drei SS-Männer oder Wehrmachtsoldaten vor. Ihre Namen sind Fritz, Max und Rolf.  Alle drei sind Raufbolde, mangelnd nie einer guten Stimmung, um immer wieder mit vielen Witzen einen Sturm des Gelächters vom Publikum herzustellen. Ihre Witze sind ziemlich scharf. Sie sind im Grunde anständige Burschen, ein Bit „derb aber herzlich“. Sie summen sogar ein ziemlich populäres deutsches Lied von der Epoche, „Ade Polenland“ , das bald nach dem Feldzug in Polen komponiert wurde (die erste Aufnahme im November 1939) mit der polnischen volkstümlichen Melodik, und sogar mit dem polnischen Wort  “piwo” (d.h. “Bier ”) sowie mit dem weiblichen polnischen Vornamen “ Janka ”.

Einer von dem Trio ist aus Bayern, ein anderer aus Schlesien und der dritte aus  Friesenland. Anfänglich sind sie zusammen an der Front. Später sind sie einzelne Aufgaben gegeben. Eine ganze Serie von Filmen könnte um sie gemacht werden, genauso wie mit dem „Monty Python“ oder „The Pink Panther“, oder wie die polnische Serie „Vier Panzerjäger und ein Hund“.

Weil an der Front – oder eigentlich hinter feindlichen Linien (ob Sowjet oder Amerikanischen) sie machen aus Generäle, Oberste oder blitzsaubere Majore des Feindes Trottel (wie in der polnischen Komödie „Wo ist der General?“). Sie tun den Sowjets oder den Amerikanern, was die „Vier Panzerjäger “ oder „Das Schmutzige Dutzend“ den Deutschen getan haben – nur mit mehr Heiterkeit, wie der polnische Schauspieler Wojciech Siemion getan hat. Sie überlisten ganze Regimente und Kompanien, wälzen Generäle und Marschälle (z.B. Eisenhower und Montgomery, vielleicht Schukov auch…) in Schlamm und Jauche, schließen sie in Feldklosetten, binden sie nackt zu den Rückseiten von Kühen und treiben dann die Kühe in Jauchengruben ein… Die drei halten ein ganzes Bataillon der sowjetischen Garde an einem Fluss auf, um es später zu einer Panikflucht zu zwingen.

Ein könnte sogar beibehalten, dass so ein Film „auf wirklichen Ereignissen“ basiert ist, da es wäre möglich, wirkliche und komische Unfälle von der Front mit Fiktion zu kombinieren. Zum Beispiel während des Krieges ein gewisser Oberschlesier wurde tatsächlich den Ritterkreuz an der Ostfront bekommen, weil er und ein paar Kameraden, die zusammen einen wichtigen Posten verteidigten, einen Fortschritt von sowjetischen Truppen aufgehalten hatten, die dann zurückgezogen hatten. Weil sie haben viel Lärm gemacht (teilweise sicher auch aus Angst), die Sowjets haben  sie verwechselt für einen Feind viel stärkeren in Zahlen und haben sich zurückgezogen. Später dieser Oberschlesier wurde einen „Urlaub“ von der Front gegeben und in seinem Heimatort hat seine Geschichte in gebrochenem Deutsch erzählt. Als er die deutsche Sprache nicht ganz flieβend beherrscht hatte, hat er einige polnischen Wörter unter dem Deutsch eingefügt. “Und dann haben wir eine wyrwa gemacht…” – lautete beispielweise ein Satz in seiner Erzählung.

Ja, das ist gerade eine Rolle für unseren Rolf. Rolf könnte, lass uns sagen, aus Kőnigshűtte oder Ruda sein. Seine zwei Kameraden Fritz und Max. könnten ihre eigenen groben Bemerkungen – jeder in seiner eigener Mundart, selbstverständlich – in Bezug auf Rolfs Zungen Mischung machen. So viel der erste Film.

Im zweiten Film könnte Fritz, Max und Rolf, durch den SS-Gruppenfűhrer Sepp Dietrich zum Beispiel, direkt zu den Herzen von feindlichen Großmächten geschickt werden: Fritz aus Landshut in Bayern nach Washington DC, Max aus Friesenland nach London, und unser Oberschlesier Rolf nach Moskau. Durch ihre Abenteuer dort würden sie ihre Zuschauer und Liebhaber unvergessliche Eindrücke geben. T-Shirts mit ihren Bildnissen würden sogleich Bestseller werden – besonders in Deutschland, selbstverständlich.

Also  Fritz wűrde Schwierigkeiten in Washington machen, wohin er würde bewegt auf einem der kürzlich entdeckten japanischen U-Booten, die die Erde anderthalbmal auf einem Auftanken umsegeln konnten. Dort würde er aus Bernard Baruch, Henry Morgenthau und Cordell Hull Trottel machen und würde die etwas korpulenten Gesäße von einigen der führenden Bankiers treten. Und er würde den Rollstuhl-gefesselten Präsidenten Roosevelt in der Art behandeln, in welcher Steve Martin als Inspektor Clouseau in „The Pink Panther“ seinen ehrgeizigen Bett-gefesselten Vorgesetzten, Dreyfus, miβhandelte. Dreyfus wurde komisch in seinem Bett misshandelt, das durch die Krankenhauskorridore gerollt hat, das Treppenhaus hinunter und wurde in der Seine gelandt. In Washington DC gibt es keine  Seine. Aber es gibt den Potomac, der auch genug Wasser für Roosevelt hat, in geplanscht zu werden – viel zu Fritzes und des deutschen Publikums Vergnügen (ja, vielleicht nicht nur des deutschen Publikums, da die amerikanischen Indianer oder die Schwarzen könnte ihre Seiten mit Gelächter auch spalten – und die Nahöstlichen Araber sogar mehr, man kann wetten…).

Max aus Friesenland würde auf einem U-BOOT nach England bewegt werden wo er würde rutschen ins Parlament und zu Chartwell, dem Wohnsitz unseres beliebten Alliierten, Sir Winston Churchill. Seine Knebel mit den die Bowler tragenden englischen Lords können leicht vorgestellt werden – hier der deutsche und der traditionelle englische Humor könnte vermischt werden. Anthony Eden und der Lord Halifax wären die ersten, unserem tapferen Max zum Opfer zu fallen. Und Churchill selbst würde von ihm in so ein Durcheinander gestoßen werden, daβ das ganze Europa sich krumm und schief lachen könnte: er würde in seinen fettigen Bulldogge – Kiefer gehauen werden, daβ seine riesige Zigarre seine Kehle herunterfallen würde, auf die andere Seite zu landen – in seinen Schlüpfern, das heiβt. Eine angezündete Zigarre kann die delikaten Teile verbrennen, also hochspringend, der Sir Winston sich vollständig ausziehen müsste, um sie herauszunehmen – zum Vergnügen der das Kino ausfüllenden und mit  Gelächter brüllenden deutschen Jugend. Ja, vielleicht nicht nur der deutschen Jugend. Wir auch, in Polen, „lieben“ den Sir Winston sehr viel, oder?

Und jetzt ist es die Drehung von Rolf. Er würde hinter den sowjetischen Linien befördert werden und, als ein NKVD-Offizier verkleidet, in den Kreml rutschen würde. Dort würde er Mikoyan, Kaganovitsch und Mierkulov windelweich verprűgeln. Er würde Beria in einer Zelle des Lubianka Gefängnisses einsperren (vielleicht „unsere“ Wanda Wasilewska, die Kommunistenfűhrerin, würde ihren Anteil ebenso erhalten… Hoffen wir!). Und, sozusagen, für „Nachtisch“ würde Rolf Stalin erhalten. Er würde ihn gegen die Wände vom Kreml herumwerfen. Er würde sein Gesicht in eine Toilettepfanne stoßen. Er würde ihn vollständig ausziehen und würde sein Gesäß treten, daβ Stalin, komisch springend, würde zu entkommen versuchen – vergeblich selbstverständlich. Stalin in seiner Flucht würde den Uhrenturm vom Kreml klettern, hängend vom Uhr-Zeiger wie Harold Lloyd in seinen Vorkriegsfilmen. Einer könnte annehmen, dass das Ganze von Östlich und Mitteleuropa mit Gelächter erschüttern könnte. Ganz gewiss die Russen viel weniger. Und die Georgier würden am wahrscheinlichsten mit Zorn explodieren – IHR Stalin!!!

Die Hersteller der je alberneren und monotonen Kriegsfilme, die ihre „Werke“ immer auf dem gleichen Muster des Genres machen, kann erinnert werden dass ein anderes „Muster“ noch wartet, erforscht zu werden. Vielleicht ist die Zeit dafür endlich gekommen?

Deutsche Fassung
Wersja polska
War comedies seem to be in a deep crisis. Film-“creators” are flooding the world cinema with ever more degenerated “works” that breathe no “humour” anymore but ever more deviant violence like in the case of the most recent one, the “Talmudic” movie “Inglourious Basterds”. If this is supposed to be “entertainment”, then most likely it is suited to people with exceptionally deviant taste and sadistic inclination…

There have been various cinema creations either directly about the Second World War or on a post-war theme that also relate to the war. There were some real achievements among them (even Achievements, with a capital-A, like “The Great Escape”) yet their number is relatively low.  But most have been made in the same, or similar, genre-pattern. What is more, the British even made a movie, “The One That Got Away” (1957), about a German fighter-pilot, Franz von Werra, who succeeded in his flight of escape from British captivity. It was however the only movie of its kind.  On the whole, movies of the genre are increasingly boring.

In order to agitate some of the sick instincts among the audience, surprising monstrosities have sometimes been invented. Do you remember the movie “A Return to Salem’s Lot” (1987) directed by Larry Cohen?  The action is set in a seemingly innocent, quiet town where everyone seems to be friendly. Only later it becomes clear that the inhabitants are terrorized by… vampires. Not just by any vampires – but by Nazi criminals (how else?…). Therefore the main characters of the plot are aided by a Jewish Nazi-hunter who arrives specifically for this purpose. The culminating point of the movie is a scene of the fight against the vampires in the night. In accordance with common mythology, vampires sleep soundly in their coffins during the day for they cannot survive exposure to light.  Coffins are therefore indispensable to them. Alas, during the fight scene these coffins catch fire. The vampire-leader tries to rally his unusual flock with a cry: “Protect the coffins!”  All in vain! The Jewish agent and our heroes prevail and happiness returns to the township.

If filmmakers are drained of new ideas for their war-Nazi horror-movies then perhaps, after having exhausted one pattern with which they make their movies, they could try another one. One pattern that is untouched and in a virgin state: German heroes in uniforms giving their enemies from the “Great Coalition” a good thrashing. Perhaps some SS-Men or Wehrmacht-soldiers, let us say: Three Comrades (Drei Kameraden). They would however not spill whole buckets of blood, nor would they slay anyone in a satanic fashion for our “amusement”. No, they would rather remain on the humorous side.

Imagine three SS-Men or Wehrmachtsoldaten.  Their names are Fritz, Max und Rolf.  All three are scrappers, never lacking of a good mood, and always with lots of jokes in stock to produce a storm of laughter from the audience. Their jokes are quite sharp.  They are basically decent chaps, a bit “derb aber herzlich” (rough but friendly). They even hum a very popular German song from the era, “Ade Polenland”, a song which was composed shortly after the close of the September Campaign (the first recording was in November 1939) around a Polish folk tune. The song even contains a Polish word “piwo” (i.e. “beer”) and a female Polish name “Janka”. (here you will find both the original German lyrics and their English translation – not quite a correct one, for “Weichselstrand” is translated as “distant land” while it actually means “Vistula beach”…).

One of the trio is from Bavaria, another from Silesia and the third from Friesenland. Initially they are together at the front. Later, they are given individual tasks. A whole series of movies could be made about them, just as with the “Monty Python” movies, “The Pink Panther” movies, or like the Polish series “Four Tankmen and a Dog”.

While at the front – or rather behind enemy lines (whether Soviet or American) they lead the enemy’s generals, colonels or polished, spick-and-span majors by the nose (like in the Polish comedy “Where is the General?”). They do to the Soviets or Americans what the “Four Tankmen” or “The Dirty Dozen” did to the Germans – only with more hilarity, like the Polish actor Wojciech Siemion did. They outsmart whole regiments and companies, roll generals and marshalls (e.g. Eisenhower and Montgomery, perhaps Zhukov too…) in mud and dung, bind them naked to cows’ backs and then drive those cows into liquid manure… The three of them stop an entire battalion of Soviet guard at a river to force it later into a panic flight.

One could even maintain that such a movie is “based on real events”, for it would be possible to combine real and comical accidents from the front with fiction. For example, during the War a certain Upper Silesian was actually awarded the Ritterkreuz (Knight’s Cross) because he and a few comrades, together defending an important post, stopped an advance of Soviet troops who then withdrew.  By simply making a lot of noise, perhaps partly out of fear, the Soviets mistook them for an enemy much stronger in numbers and retreated.  Later this Upper Silesian was given an “Urlaub” (leave) from the front and in his native Silesian town told his story in broken German. As he had not mastered German well, he inserted some Polish words amongst the German. This could be an excellent role for our Rolf to play. Rolf could be, let us say, from Kőnigshűtte or Ruda. His two Kameraden Fritz und Max could make their own coarse comments, in their two respective dialects, to that linguistically mixed story.

In the second movie Fritz, Max und Rolf could get sent, by SS-Gruppenfűhrer Sepp Dietrich for example, directly to the hearts of enemy powers: Fritz aus Landshut in Bayern to Washington DC, Max aus Friesenland to London, and our Upper Silesian (i.e. “Oberschlesier”) Rolf to Moscow. Through their adventures there they would give their viewers and fans unforgettable impressions. T-shirts with their images would readily become bestsellers, especially in Germany.

And so Fritz would make trouble in Washington, where he would get moved to on one of the recently discovered (authentic!) Japanese submarines that could sail 1.5 times around the globe on just one tank (once again: no joking here, there were such subs indeed). There he would fool Bernard Baruch, Henry Morgenthau, Cordell Hull and kick the somewhat corpulent bums of some of the leading bankers. And he would treat the wheelchair-confined president Roosevelt somewhat in the way that Steve Martin, playing inspector Clouseau  in “The Pink Panther”, treated Dreyfus his bed-confined ambitious  supervisor. Dreyfus was comically maltreated in his bed which rolled through the hospital corridors, down the staircase and ended up in the River Seine.
In Washington DC there is no River Seine. But there is The Potomac, that also has enough water for Roosevelt to get splashed into – much to Fritz’s and the German audience’s amusement (well, perhaps not only the German audience’s, for the American Natives or Blacks could split their sides with laughter  too – and the Middle-Eastern Arabs even more, you could bet).

Max aus Friesenland would get moved on a U-Boat to England where he would slip into the Parliament and to Chartwell, the residence of our beloved ally, Sir Winston Churchill. His gags with the bowler-hat-wearing English gentlemen can be easily imagined – here the German and the traditional English sense of humour could be intertwined. Anthony Eden and Lord Halifax would be the first to fall prey to our brave Max. And Churchill himself would get pushed by him into such a mess that the whole of Europe could split their sides with laughter: he would get his bulldog-like jaw smacked so that his huge cigar would fall down his throat to end up on the other side – in his undies that is. A cigar that is lit can burn your privates, so Sir Winston would have to undress completely in order to grab it – to the amusement of the audience packed with German youth roaring with laughter. Well, again: perhaps not only the German audience. We too, in Poland, “love” Sir Winston very much. Or do we not?

And now it is Rolf’s turn. He, dispatched behind the Soviet lines and disguised as a NKVD-officer, would slip into the Kremlin. Once there, he would beat Mikoyan, Kaganovich and Merkulov black and blue. He would lock Beria up in a cell of the Lubianka prison (perhaps “our” Wanda Wasilewska, the Communist leader, would get her share as well… Let’s hope!). And, so to speak, for “dessert” Rolf would get Stalin. He would throw him around and against the walls of the Kremlin. He would push his face into a toilet pan.  He would undress him completely and kick his bum so that Stalin, jumping comically, would try to escape – in vain, of course. Stalin in his flight would climb the Kremlin’s clock tower, hanging from the clock-hand like Harold Lloyd in his pre-war movies. One could assume that the whole of Eastern and Central Europe could convulse with laughter. Well, the Russians probably much less. And the Georgians would most likely explode with wrath – THEIR Stalin!!!

The makers of ever more silly and monotonous war-movies who make their “works” always on the same pattern of genre, can be reminded that another “pattern” still remains to be explored. Perhaps the time has come for it at last?

Deutsche Fassung
English Version

Komedie wojenne zdają się przeżywać kryzys. Dlatego „tfurcy” filmowi zalewają kino światowe coraz to bardziej degenerackimi „dziełami”, z których to zieje już nie „humorem”, ale coraz bardziej zboczoną przemocą, jak choćby w tym ostatnim, bardzo „talmudycznym” filmie „Inglourious Basterds”. Jeżeli to ma być „rozrywka”, to chyba dla ludzi o wyjątkowo zboczonych upodobaniach i sadystycznym odchyleniu…

Były już rozmate wytwory kina o tematyce wojennej – lub powojennej, ale nawiązującej do wojny. Były oczywiście też bardzo udane dzieła (nawet przez duże „D”, jak choćby słynna „Wielka Ucieczka”), ale tych było stosunkowo niewiele – i najczęściej też robionych „na jedno kopyto”. Ba, Brytyjczycy swego czasu (1957) nakręcili nawet film „The one that got away” o niemieckim lotniku (Franz von Werra), któremu udało się uciec z brytyjskiej niewoli. To był jednak jedyny „rodzynek” w poza tym coraz nudniejszym „cieście”.

Dla podniecenia niektórych chorych instynktów widowni, wymyślano zaskakujące nieraz dziwolągi. Przypominamy sobie taki film jak „Powrót do miasteczka Salem” („A Return to Salem’s Lot”, 1987) w reżyserii Larry Cohena ? Pewni ludzie przyjeżdżają do niewinnie wyglądającego miasteczka, cichego, spokojnego, gdzie każdy wydaje się być życzliwy. Potem dopiero okazuje się, że ci mieszkańcy są terroryzowani przez… wampirów. I to nie byle jakich wampirów – ale zbrodniarzy hitlerowskich (a jakżeby inaczej?). Dlatego do rozprawy z nimi przybył naszym bohaterom z pomocą żydowski łowca takich właśnie zbrodniarzy. Kulminacyjną sceną jest oczywiście walka z wampirami w nocy. W dzień wampiry – jak „wiadomo” – śpią smacznie w trumnach, bo nie znoszą światła dziennego. Dlatego trumny są im nieodzowne. Aliści, podczas walki wybucha pożar i owe trumny się od niego zajmują. Wystraszony wódz woła więc do swych wampirów: „Ratować trumny!” Nadaremnie. Agent żydowski wraz z naszymi bohaterami wygrywają i odtąd szczęśliwość staje się udziałem miasteczka…

Jeśli twórcom brakuje pomysłów na horrory wojenno-hitlerowskiego gatunku, to może, mając już to swoje „jedno kopyto”, na które tworzą swoje obrazy, coraz bardziej wyświechtane, spróbowaliby sięgnąć po drugie, jeszcze nietknięte, niemal dziewicze: niemeccy bohaterowie w mundurach, lejący na kwaśne jabłko wrogów z „Wielkiej Koalicji”? Może jacyś SS-Manni lub żołnierze Wehrmachtu, na przykład trzech kamratów (Drei Kameraden). Ale nie będą rozlewać całych kubłów krwi ani nikogo w satanistyczny sposób zarzynać ku naszej „uciesze”. Nie, będą oni raczej „on the humorous side”.

A zatem wyobraźmy sobie tych trzech SS-Mannów lub wehrmachtowców. Niech mają imiona, powiedzmy, Fritz, Max und Rolf. Cała trójka to zawadiaki, którym nigdy nie brakuje humoru i którzy zawsze mają w zanadrzu dowcipy budzące salwy śmiechu – takie dość nieraz „ostre” żarty, ale w gruncie rzeczy wszyscy z nich to porządne chłopy, trochę „derb aber herzlich”. Mogliby sobie nawet nucić popularną wówczas piosenkę “Ade Polenland”, skomponowaną wkrótce po Kampanii Wrześniowej (pierwsze nagranie: listopad 1939) o polskiej melodyce ludowej, a nawet z polskim słowem “piwo” oraz imieniem “Janka”.
Niechaj jeden z nich będzie z Bawarii, drugi ze Śląska, a trzeci z Fryzji. Najpierw są na froncie razem, potem dostają osobne zadania. Zakładamy bowiem, że o tej trójce byłaby cała seria filmów, tak jak niegdyś „Monty Python” czy „Różowa pantera” albo „Czterej pancerni i pies”. Na froncie – albo nawet częściej na tyłach frontu przeciwnika (czy to sowieckiego czy amerykańskiego) wodzą za nos generałów, pułkowników czy odsztafirowanych i wypucowanych majorów (jak w polskiej komedii „Gdzie jest generał?”). Czynią z nimi to, co czterej pancerni albo parszywa dwunastka. Tyle, że bardziej na wesoło – właśnie tak, jak niegdyś Wojciech Siemion… Wyprowadzają w pole całe pułki i komapnie, tarzają generałów i marszałków (np Eisenhowera i Montgomeryego, może i Żukowa…) w błocie, nawozie, zamykają w polnych klozetach, przywiązują ich nagich do grzbietów krów, po czym krowy te wpędzają do gnojówki… We trójkę zatrzymują nad rzeką cały batalion sowieckiej gwardii, po czym zmuszają go do panicznej ucieczki. Nawet dałoby się powiedzieć, że taki film jest „osadzony w realiach”, bo dałoby się weń wplątać prawdziwe, a komiczne przypadki frontowe. Pewien Górnoślązak dostał na Ostfroncie Ritterkreuza, bo wraz z kikoma kolegami zatrzymał iluś żołnierzy sowieckich i przebił się do swoich. A że utrzymał przy tym cenną pozycję, stąd i ten Ritterkreuz. Po prostu narobili tam takiego rabanu (kto wie: może również ze strachu…), że sowieciarze sądzili, że liczba przeciwników jest znacznie większa, więc się wycofali. Potem dostał „Urlaub” (urlop) z frontu i już w swoich rodzinnych stronach śląskich opowiadał łamaną niemczyzną jak to było. Ponieważ nie znał niemieckiego płynnie, to i polskie słowa wtrącał. „Und dann haben wir eine wyrwa gemacht…” – brzmiało jedno zdanie z jego opowieści. No, to byłaby akurat rola dla naszego Rolfa, powiedzmy, z Chorzowa albo Rudy Śląskiej.  Jego dwaj Kameraden Fritz und Max mogliby poczynić do tej językowej mieszanki swoje własne rubaszne uwagi – każdy z nich w swej własnej gwarze, oczywiście. Tyle pierwszy film.

W drugim Fritz, Max und Rolf zostalby wysłani – przez Gruppenfűhrera Seppa Dietricha na przykład – wprost do serc wrogich mocarstw: Fritz aus Landshut in Bayern do Waszyngtonu, Fryzyjczyk Max do Londynu, a nasz Górnoślązak Rolf do Moskwy. Swoimi przygodami tam dostarczyliby niezapomnianych wrażeń swoim widzom i wielbicielom (koszulki z ich podobiznami sprzedawałyby się już znakomicie – zwłaszcza w Niemczech).
A zatem Fritz aus Bayern narozrabiałby niczym „pijany zając” w Waszyngtonie, dokąd przerzucony zostałby zapewne na jednej z tych niedawno odkrytych (autentycznych!) japońskich łodzi podwodnych, co to potrafiły okrążyć Ziemię półtora raza na jednym zatankowaniu (powtarzam: to nie żart, takie łodzie istniały).

Robiłby tam w konia Bernarda Barucha, Henryego Morgenthaua, Cordella Hulla, a na dodatek skopałby conieco korpulentne pośladki kilku czołowych bankierów. Natomiast przykutego do wózka prezydenta Roosevelta potraktowałby tak, jak Steve Martin w „Różowej panterze” potraktował swego przykutego z kolei do łóżka ambitnego przełożonego, który najpierw sponiewierany do bólu w samym łóżku, toczył się z tym łóżkiem po korytarzych, zjeżdżał na nim z przerażającą prędkością po schodach szpitalnych, by w końcu wylądować w Sekwanie… W Waszyngtonie Sekwany nie ma, ale jest Potomac, który też ma wystarczająco dużo wody, by się w niej wychlapać ku uciesze Fritza i niemieckiej widowni (no, może nie tylko niemieckiej, bo może Indianie  i Murzyni też mieliby kupę śmiechu .- a już Arabowie bliskowschodni na pewno, możnaby iść o  zakład).

Max aus Friesenland przerzucony zostałby U-Bootem do Angli, gdzie wkradłby się do gmachu Parlamentu oraz do Chartwell – podlondyńskiej siedziby naszego ukochanego sojusznika, Sir Winstona Churchilla. Jego gagi z ubranymi w meloniki angielskimi dżentelmenami jesteśmy sobie w stanie wyobrazić – tu dałoby się wymieszać humor niemiecki z tradycyjnym humorem angielskim. Anthony Eden i Lord Halifax jako pierwsi padliby ofiarami naszego dzielnego Maxa. Churchilla urządziłby natomiast najlepiej, że cała Europa mogłaby boki zrywać: walnąłby go w jego tłustą buldogowatą szczękę tak, że jego potężne zapalone cygaro wpadłoby mu do gardła i wyleciało zaraz z drugiej strony- czyli do gaci. Zapalone cygaro potrafi parzyć w delikatne części, więc podskakując, Sir Winston musiałby rozebrać się do naga, aby je wyjąć – ku uciesze ryczącej ze śmiechu młodzieży niemieckiej wypełniającej kino. No, może nie tylko niemieckiej, bo my w Polsce też przecie bardzo „kochamy” Sir Winstona, nieprawdaż?

A teraz kolej na Rolfa aus Konigshűtte. Ten, przerzucony na tyły frontu sowieckiego i przebrany za NKWDystę, przedostałby się na Kreml. Zlałby tam na kwaśne jabłko Mikojana, Kaganowicza i Mierkułowa, Berię wpakowałby do jednej z cel Łubianki (może przy okazji dostałoby się i „naszej” Wandzie Wasilewskiej… oby!), no a na „deser” zająłby się Stalinem. Rzucałby nim po ścianach kremlowskich, wpychał mu twarz do muszli klozetowej, rozebrałby do naga i kopał po tyłku, tak że Stalin, śmiesznie podskakując, próbowałby mu uciec – daremnie, rzecz jasna. Stalin wspinałby się w ucieczce na wieżę kremlowską, zawisając na wskazówce jednego z potężnych zegarów – niczym Harold Lloyd w  swych amerykańskich komediach międzywojennych.
Przypuszczam, że cała Europa Wschodnia i Centralna mogłaby ryczeć ze śmiechu. No, Rosjanie pewnie znacznie mniej, a Gruzini oszaleliby z wściekłości – ICH Stalin!!!

Twórcom coraz to głupszych i coraz bardziej monotonnych filmów wojennych, robiących swe „dzieła” na jedno kopyto, wartoby może przypomnieć, że jest i „drugie kopyto”, jeszcze niewykorzystane. Może już czas i na nie?

Poniższy tekst nie stawia sobie za cel usystematyzowania wiedzy o chronologii historycznego gnostycyzmu ani też sklasyfikowania współczesnych trendów gnostycznych. Jego jedynym celem jest przybliżenie, w prostych słowach, tego czym jest chrześcijański gnostycyzm dzisiaj i skąd się on wziął. Nie brak tu również motywów osobistych, jako że poniższy tekst został zainspirowany prostym pytaniem, zadanym kiedyś autorowi przez sympatyczną Użytkowniczkę serwisu kosciol.pl : „na jakiej podstawie uważasz, że jesteś chrześcijaninem?”  Żywię nadzieję, że poniższe słowa również i tę kwestię wyjaśniają.Dedykuję ten tekst wszystkim będącym “na bakier” ze swymi denominacjami

 
 “Kto posiada wiedzę o prawdzie, jest wolny, lecz człowiek wolny nie grzeszy, gdyż ‘kto popełnia grzech, jest niewolnikiem grzechu’” (Jn 8;34)” („Ewangelia Filipa”)

Historycznie rzecz biorąc, gnostycy chrześcijańscy działali zarówno w kościele „ortodoksyjnym”, czyli katolickim jak i poza nim. Gnostykami „heretyckimi” byli m.in. Bazylides, Kerinthos, Karpokrates, Justyn Gnostyk, Ptolemeusz czy Herakleon. Do gnostyków zaś katolickich zaliczali się m.in. Walentyn, Klemens z Aleksandrii (1) , Orygenes czy Evagrius z Pontu. Istniał cały szereg różnic między nimi, których wyliczenie i opisanie mogłoby stanowić materiał na osobny artykuł. Jednak wszyscy oni mieli ze sobą wspólny pogląd, że Boga można poznać poprzez osiągnięcie swego rodzaju „wiedzy”, „znajomości” lub „wglądu”, które to pojęcia zawarte są w greckim słowie gnosis. Ażeby starać się zrozumieć o co w gnostycyzmie chodzi, bez wchodzenia przy tym w długie i zawiłe definicje, spójrzmy na słynne zdanie z Mickiewicza:

„Czucie i wiara silniej mówią do mnie niźli mędrca szkiełko i oko”

Z owych wybitych tłustym drukiem elementów, gnostycyzm kładzie nacisk na czucie, nie na wiarę czy szkiełko i oko. Przy czym chodzi tu o czucie w sensie wyczuwania, pojmowania i rozumienia. Każdy gnostyk mógłby się zatem oburącz podpisać pod słowami znanej pieśni kościelnej “Kto Ciebie, Boże, raz pojąć może, ten nic nie pragnie ni szuka…”.

Gnostycyzm zawsze zdawał się znajdować pomiędzy religijnymi ortodoksjami a tym, co dzisiaj stanowiłoby przedmiot zainteresowania psychologii. Wkraczał on też zawsze w domeny obu tych swoich “sąsiadów”.

Gnostycy zarówno chrześcijańscy jak i pozachrześcijańscy mieli już od czasów antyku tendencję do klasyfikowania ludzi na cztery kategorie w zależności od ich świadomości duchowej. Najniższym stopniem świadomości był hylikos (od hyle = materia) oznaczający osobę o zupełnie nierozbudzonym życiu duchowym (tożsamość fizyczna)  dalej następował psychikos (psyche = dusza) identyfikujący się z własną osobowością, własną duszą (tożsamość psychologiczna). Pneumatikos (pneuma = tchnienie, duch) to osoba identyfikująca się z wyższą osobowością duchową (tożsamość duchowa). Gnostikos natomiast znamionować miał osobę porzucającą dotychczas wymienione rodzaje osobowości, a za to identyfikującą się mistycznie z Chrystusem (tożsamość mistyczna). Ślad takiego podziału widzimy na przykład w 1Kor 2;14-16, gdzie Paweł porównuje podejście psychikosa i pneumatikosa do spraw duchowych, podkreślając, że wyższe sprawy duchowe są zupełnie niezrozumiałe dla psychikosa (“psychikos de anthropos”), który nie jest w stanie ich pojąć. Natomiast pneumatikos nie tylko potrafi wszystko poznać i rozsądzić, ale sam pozostaje nie do osądzenia przez innych. Kończy zaś Paweł mocnym stwierdzeniem, że “posiadamy umysł Chrystusa” (2) , a trudno byłoby znaleźć gnostyka, któryby się z takim postawieniem sprawy nie zgodził.  

Częstokroć owe cztery stany świadomości symbolizowane były przez poszczególne żywioły, odpowiednio:  ziemię, wodę, powietrze i ogień. Odnajdujemy ślady tego również w Nowym Testamencie, gdzie przy omawianiu chrztu wymienia się wodę, powietrze (ducha, tchnienie) i ogień:

„Ja was chrzczę wodą dla nawrócenia; lecz Ten, który idzie za mną, mocniejszy jest ode mnie; ja nie jestem godzien nosić Mu sandałów. On was chrzcić będzie Tchnieniem (pneuma) Świętym i ogniem. Ma On wiejadło w ręku i oczyści swój omłot: pszenicę zbierze do spichlerza, a plewy spali w ogniu nieugaszonym.”

(Mt. 3;11-12).

Jezus zarzuca nauczycielom prawa, że zabrali klucz do wiedzy („kleida des gnoseos”), do której w związku z tym nie weszli, a jedynie przeszkodzili tym, co chcieli wejść (Lk 11;52). Naucza przy pomocy przypowieści, czyli krótkich alegoryzujących opowiadań, których treść nie ma być brana dosłownie, gdyż słowa w nich zawarte mają inne w istocie znaczenie niż zazwyczaj. Sens owych przypowieści miał zostać odczytany przez samych słuchaczy. I nie zawsze bywał rozumiany, jak o tym świadczą stwierdzenia w ewangeliach. Nawet apostołowie nie rozumieli wszystkich przypowieści, gdyż Pomazaniec musiał im je później specjalnie objaśniać (jak np. w LK 8;11-15). Mówił on też swym uczniom, że “Wam dano poznać tajemnice królestwa Bożego („gnosai ta mysteria tes basileias tou Theou”), innym zaś w przypowieściach, aby patrząc nie widzieli i słuchając nie rozumieli” (Lk 8;10 i Mt 13;11).

Oczywiście, w Nowym Testamencie mamy też rzadkie co prawda krytyczne głosy na temat wiedzy, jak na przykład w 1Kor 8; 1-13, ale tam chodzi akurat o wiedzę o pokarmach składanych w ofierze bożkom(3) . Innym przykładem jest 1Tym 6 20, czyli końcowy fragment listu, którego pawłowe autorstwo jest już dzisiaj bardziej niż podawane w wątpliwość. Jego autor z II wieku n.e., ktokolwiek nim był, pisze o „argumentach rzekomej wiedzy” (“antitheseis tes pseudonomou gnoseos”), co od razu może sugerować, że autorowi temu znana jest również wiedza nierzekoma…

Istotnie, bowiem termin “gnosis” w odniesieniu do wiedzy o Bogu i jego Królestwie pojawia się, i to w pozytywnym sensie, bardzo często w Nowym Testamencie. Wystarczy przejrzeć jego tekst (zwłaszcza ten grecki), by się o tym dowodnie przekonać. (4)

Jeśli powiedzieć, że gnostyk jest jako człowiek wolny chrześcijaninem z wyboru, to oczywiście mało takie ujęcie wyjaśnia. Każdy bowiem chrześcijanin (dorosły na tyle, by podejmować decyzje za siebie) jest chrześcijaninem z wyboru. Ale podczas gdy dla ortodoksa obok sumienia liczą się jeszcze dogmaty oraz to, co nazywają oni “prawdami wiary”, dla gnostyka dogmaty nie istnieją, a prawdy wolą poszukiwać niż przyjmować jako objawione. Są oni zatem chrześcijanami tylko z wyboru sumienia.

„Jedna jest rzeka Prawdy mająca dopływy z każdej strony”
(Klemens z Aleksandrii)

Ponieważ gnostycyzm występować może w rozmaitych religiach (są gnostycy żydowscy czy islamscy, cały buddyzm opiera się na zasadach analogicznych do gnostycyzmu, istnieją też inne wyznania, które wręcz nazywają siebie gnostykami, jak mandajczycy, od aramejskiego słowa „manda”, które ma znaczenie identyczne z greckim „gnosis”; praktycznie nie ma religii bez gnozy), a gnostycyzm może także występować, ze względu na swój charakter, poza istniejącymi zinstytucjonalizowanymi systemami religijnymi, wobec tego określenie ‘gnostyk’ samo w sobie nie wyjaśnia religijnej przynależności danej osoby. Jeśli już, to raczej sposób rozumienia religii. Stąd też zarówno osoby indywidualne, jak i całe gnostyckie wspólnoty religijne muszą definiować swoją przynależność religijną, nawet jeśli to prawda, że nazwa “kościół gnostyczny” kojarzy się obecnie głównie z tradycja chrześcijańską. Spróbujmy pokazać to tutaj na przykładzie kościoła znanego pod nazwą Ecclesia Gnostica, a działającego na terytorium USA i Norwegii. Oto cytat z jego katechizmu w postaci pytań i odpowiedzi:

„130. Jaką religię reprezentuje Kościół Gnostyczny?

Kościół Gnostyczny reprezentuje religię chrześcijańską (choć prawdą również jest, że reprezentuje on także wieczną religię gnostyczną, która zawsze istniała na ziemi).

131. Czy nie jest to oznaką limitacji lub sekciarskiego ekskluzywizmu?

Nie. Można respektować i studiować wiele religii, lecz efektywnie praktykować tylko jedną.

132. Czy Kościół Gnostyczny jest chrześcijańskim w tym samym sensie, w jakim inne kościoły nazywają siebie chrześcijańskimi?

Nie. Kościół Gnostyczny jest chrześcijańskim z własnej definicji, bazowanej na gnozie.

133. Czy pozostawia to Kościół Gnostyczny poza wspólnotą (ekumene) Powszechnego Chrześcijaństwa?

Nie, ponieważ kryteria chrześcijaństwa uznawane przez chrześcijan różnią się poważnie między sobą. Odmiany wprowadzone przez gnostyków są jednymi wśród wielu.”

Jeśli kościół gnostyczny jako wspólnota jest chrześcijański “z własnej definicji bazowanej na gnozie”, to w jaki sposób definiuje siebie jako chrześcijanina indywidualny gnostyk?  Widząc w rozmaitych religiach jedynie różne tradycje usiłujące wyrazić się w rozmaitych językach symboli i podań, wybiera on tę, z którą potrafi się najlepiej identyfikować. Jego samodefinicja mogłaby brzmieć na przykład tak, że  jest przekonany, że chrześcijaństwo w sposób najwierniejszy i najbardziej (dla niego) przejrzysty głosi gnostyczne przesłanie Boga, który tkwi w każdym człowieku i którego można stopniowo poznawać poprzez poznawanie samego siebie.

Bądźmy jednak realistyczni: większość gnostyków stała się gnostykami wiele lat po tym, gdy byli już chrześcijanami. W takim wypadku definicja mogłaby przypominać wyjaśnienie dlaczego ktoś uważa się np. za luteranina, a nie po prostu za chrześcijanina. Nie chcę wymyślać odpowiedzi za luteranów, dlatego zacytuję tu autentyczną wypowiedź luterańską:

“Jestem luteraninem, ponieważ jestem przekonany, że kościół luterański, kościół historycznych wyznań wiary  (Apostołów, Nicejskiego i Atanazjańskiego) oraz Konfesji Augsburskiej i innych wyznań tworzących Księgę Konkordii, w sposób najwierniejszy i najbardziej przejrzysty głosi Ewangelię Chrystusa zgodnie z jej objawieniem w Piśmie Swiętym.”  (Dr Edward Kettner, wykładowca teologii systematycznej w Concordia Lutheran Seminary w Edmonton, Kanada)

W przypadku gnostyka definicja zatem wyglądałaby – jeśli użyć słów dra Kettnera –  mniej więcej tak: jestem gnostykiem, bo jestem przekonany, że gnostycyzm w sposób najwierniejszy i najbardziej przejrzysty głosi historyczne przesłanie Chrystusa z Ewangelii.

Krótko mówiąc: czym dla chrześcijanina-luteranina jest luteranizm, tym dla chrześcijanina-gnostyka jest gnostycyzm. Dla luteranina owymi elementami odzwierciedlającymi Chrystusa są wyznania wiary (jak znane z tradycji), Księga Konkordii itd, dla gnostyka tym elementem jest gnoza.

Jeżeli jednak mowa o wyborze religii, to nie sposób pominąć jeszcze innego czynnika o ogromnym znaczeniu, z którego wagi każdy zdaje sobie w gruncie rzeczy doskonale sprawę, ale którego istnienie jest niejednokrotnie celowo (jakby wstydliwie) pomijane przez definiujących siebie religionistów. Tym czynnikiem jest oczywiście to, co możnaby nazwać kwestią dziedzictwa i chrześcijanin stający się gnostykiem też nie stanowi tu żadnego wyjątku. Obojętnie bowiem co by kto powiedział na temat tego, jakiego dokonał wyboru, faktem pozostaje, że religię na ogół przyjmuje się taką, jaka jest obecna w regionie, w którym się żyje (stąd też chrześcijanin jeśli dokonuje konwersji, to najczęściej jest to konwersja do innego wyznania chrześcijańskiego lub też stopniowo zmienia swoje poglądy nawet bez zmiany denominacji). Wystarczyłoby jednak, aby znane nam osoby pochodziły z innych stron, by teraz, zgodnie ze swym znanym nam temperamentem, głosiły one poglądy zgoła odmienne od reprezentowanych tutaj (5).

Jak psy z kotami…

W kościele chrześcijańskim ortodoksi pełnią rolę psów, gnostycy  kotów.  Psy charaktaryzują się wiernością postanowieniom swych przełożonych w kościele, dogmatom i tradycji. Uważają one, że wiara ustanowiona przez wczesny kościół ortodoksyjny jest prawdziwą wiarą apostolską i że to ta wiara w ostateczności przynosi zbawienie. Koty natomiast same decydują czemu i komu pozostać wiernymi i same definiują kim są w sensie religijnym. Nie cofają się przed wycieczkami na obszary innych religii i niejednokrotnie korzystaja również z ich tradycji. Na tym tle między grupami obu tych „gatunków zwierząt” dochodzi do częstych kontrowersji i wzajemnych oskarżeń. Psy zarzucaja kotom, że traktują one kościół i religię niczym kawiarnię, do której wchodzi się i z której się wychodzi wedle własnego uznania, że w wybiórczy sposób traktują tradycję i nauczanie kościoła, z których wybierają to, co im wygodne oraz że w ogóle robią jedynie to, co chcą.  Koty rewanżują się psom zarzutami o braku zdolności dokonywania własnych wyborów, braku samodzielności w myśleniu, o swego rodzaju umysłowym niewolnictwie charakterystycznym dla osób o umysłach kontrolowanych przez innych i o braku wyobraźni nakazującym im traktowanie alegorii w sposob literalny. I jeśli przyjrzeć się i przysłuchać tej wymianie warczenia i prychania, ujadania, miauczenia, gryzienia i drapania, to obydwie strony mają po części rację. Silne instytucje kościelne z systemem wyłaniania przywództwa są bowiem głównie dziełem psów, które  posiadają większą skłonność do działania w sforze, niż koty, którym bliższy jest indywidualizm będący motorem postępu.

Obie grupy stanowią bardzo różne formy chrześcijaństwa, które w związku z tym trudno byłoby całkowicie pogodzić ze sobą. Najprawdopodobniej jest to w ogóle niemożliwe. W większym zresztą stopniu z powodu psów, nie potrafiących pogodzić się w swoich wspólnotach z akceptacją interpretacji oraz rozumienia najbardziej fundamentalnych dla nich prawd religijnych tak drastycznie nieraz odmiennych od ich własnych. Jest to całkowicie zrozumiałe i należy to uszanować. Tym bardziej, że kotom wcale na takim jednoczeniu na siłę nie zależy. One wręcz zdają się  radować istniejącą różnorodnością, która daje im większe możliwości wyboru. Same nie zakładają zbyt wielu kościołów, a ich zdecydowana większość należy do istniejących wielkich denominacji, których członkostwo rzadko zmieniaja, a jeśli już to robią, to na ogół wtedy, gdy atmosfera wokół nich staje się „gęsta”, to znaczy gdy wyczuwają wokół siebie ewidentny brak akceptacji w dotychczasowym otoczeniu z powodu ich poglądów. Niejednokrotnie ortodoksi w ogóle odmawiają im miana chrześcijan z powodu ich niedogmatycznego podejścia do religii. Tym też się nie przejmują zbytnio, dla nich bowiem własny wybór jest ważniejszy niż werbalne uznanie przez ortodoksów. Nie zamierzają też zabiegać o przyzwolenie tych ostatnich na nazywanie siebie chrześcijanami, tym bardziej, że ortodoksi ich również o taką zgodę w odniesieniu do siebie nie pytają. A ponieważ ludzie o orientacji gnostycznej nazywają siebie chrześcijanami już od blisko dwóch tysięcy lat, więc nie widzą oni powodu, by akurat nagle teraz przestać.

I tak ta z pozoru dziwna (acz w gruncie rzeczy naturalna) sytuacja trwa bez żadnego widomego znaku na zmianę: jedni i drudzy przyznają się do tej samej religii, jedni i drudzy z własnego punktu widzenia, jedni nie uznają tych drugich, a ci drudzy się tym kompletnie nie przejmują i jeszcze na ogół należą wraz z tymi pierwszymi do tych samych kościołów.

Własną drogą – czyli “anima naturaliter christiana et gnostica”

Powyżej podaliśmy dwie z możliwych samodefinicji chrześcijańskiego gnostyka. W moim własnym przypadku właśnie ta druga samodefinicja jest prawdziwa, definicja kogoś, kto stał się gnostykiem wiele lat po zostaniu chrześcijaninem. Wyrosłem w katolicyzmie od dziecka i byłem typowym przedstawicielem tego nurtu: ochrzczony w KRK, bo rodzice też byli, potem komunia, bierzmowanie… (choć mam też krewnych w kościele augsburskim). Czytanie Biblii – niemal żadne (to zresztą typowe). Prawdziwe przebudzenie nastąpiło dopiero parę lat temu i miało ono katolicko-ortodoksyjny charakter. Jednak od samego jego początku owa katolicka ortodoksja znaczona była podejściem gnostycznym (z czego zrazu nie zdawałem sobie sprawy). Było to coś, co ortodoks przyjąłby chyba z niedowierzaniem: silne nawrócenie katolicko-ortodoksyjnego typu, głoszące przy tym, że kosciół rzymskokatolicki to jedyny prawdziwy kościół, a jednocześnie odnajdywanie w tym coraz czystszych i oczywistych cech gnostycznych. W tym czasie (dzięki wspólnym znajomym) zacząłem bywać w miejscowym kościele baptystów (początkowo zdecydowanie odrzucałem możliwość uczestnictwa w ich eucharystii…). To u baptystów uczęszczałem na t.zw. “Alfę”, a potem byłem członkiem ich „Bible-study groups” (1999-2003). W dyskusjach z nimi niejednokrotnie się handryczyłem i spierałem i to bardziej niż w tych serwisach ekumenicznych (6) . Ale w tym samym czasie na zawsze już odrzuciłem możliwość uważania części pism Starego Testamentu za cokolwiek bodaj zbliżonego do „kanonicznego”. Barbaria ziejąca z tych pism była już dla mnie tak skrajnie rażąca, że uznałem je za nie mające z chrześcijaństwem absolutnie niczego wspólnego. I dziś też sądzę, że jest już zupełnie nie do pomyślenia, bym je kiedykolwiek jeszcze był w stanie akceptować. Faktem jest co prawda, że nie ma takiej historii, której nie dałoby się pozytywnie alegoryzować (np. eksterminację całego plemienia jako „eksterminację własnych grzechów”), jednak znam lepsze „obrazy” nadające się do alegoryzacji niż popełniany przez Hebrajczyków „shoah” na innych ludach czy mojżeszowe przyzwolenie na masowy gwałt na dziewczynkach… (7)

Natomiast doceniać zacząłem dużą część dziedzictwa, które chrześcijaństwo zawdzięcza nie tylko religii żydowskiej, ale i innym, t.zw. ‘pogańskim’ starszym braciom w wierze. Odnosi się to zresztą również (a nawet przede wszystkim) do tradycji naszych “rodziców w wierze”, czyli Egipcjan, którzy swojego „Jezusa” mieli całe tysiąclecia wcześniej w postaci Horusa/Ozyrysa, zwanego czasem „Iusu” (co ma znaczenie identyczne z żydowskim „Jeszua”). Dotyczy to również alegorycznych historii z pokrewnych w charakterze innych religii i kultów, jak choćby ta, której bohaterem jest przedstawiony obok na antycznym amulecie Orfeusz-Bachus (Orfeos-Bakkikos). Teraz spoglądam na historie ewangeliczne nie jako na treść samą w sobie, lecz jako na naczynie, w którym treść należy odnaleźć („kto odnajdzie treść tych powiedzeń, nie zazna śmierci”… – jak zaznaczono we wstępie do „Ewangelii Tomasza”). Uważam, że moje obecne pojmowanie religii ma w sobie więcej głębi niż kiedykolwiek przedtem.

Cały ten powyżej jedynie naszkicowany proces dał mi większe rozumienie rozmaitych tradycji, ale ugruntował moje miejsce w chrześcijaństwie. I to ugruntował do tego stopnia, że mogę śmiało wkraczać również w praktyki innych religii bez tej często i niesłusznie obecnej wśród wielu naszych koreligionistów (zwłaszcza tych co bardziej ortodoksyjnych) obawy przed nimi lub wręcz przed swoistą utratą tożsamości… Dał mi on także sposobność – właśnie poprzez ścisłe związanie elementów tradycyjnej ortodoksji z gnostycyzmem – zrozumienia, że te tak różne od siebie elementy bynajmniej nie są ze sobą sprzeczne. Właśnie tak: rożne, lecz niekoniecznie sprzeczne. Dlatego to uważam – tak jak napisałem to w stopce swego konta tutaj – całe chrześcijaństwo za jeden kościół powszechny. I byłbym też w stanie zgodzić się z Klemensem z Aleksandrii, że gnoza jest jak najbardziej możliwa w kościele katolickim. (8)

„To jest Chrystus, który jest w sercu Ojca;
Posłany został ze świętym zadaniem
Zbawienia i oświecenia tych w niewiedzy”
(„Ewangelia Prawdy”)

Nieco wyżej odwołaliśmy się do całkiem gnostycznie brzmiących wypowiedzi ludzi antyku, którzy za gnostyków bynajmniej nie uchodzą. Moglibyśmy równie dobrze zrobić to z wypowiedziami osób nam znanych. Pewien Użytkownik jednego z internetowych serwisów ekumenicznych zamieścił był w stopce swego konta następującą uwagę:

„Swoją wiarę staram się budować na Biblii i osobistym doświadczeniu Boga, a nie na dogmatach i naukach Kościoła”

Inny zaś Użytkownik w polemice z niżej podpisanym stwierdził między innymi:

„Ja po prostu WIEM, gdzie jest Prawda, a jest ona w Słowie Bożym, bo drogą z Jezusem idę od dawna” (podkreślenia tłustym drukiem w obu wypadkach są moje).

Obaj ci Użytkownicy nie tylko nie uważają siebie za gnostyków, ale – o ile mogłem się zorientować – do gnostycyzmu mają stosunek, łagodnie mówiąc, ‘chłodny’.

Tymczasem mogę ich obu z tego miejsca zapewnić, że wielu gnostyków byłoby w stanie podpisać się – i to oburącz - pod cytowanymi powyżej oświadczeniami.

Czy z tego wniosek, że zdaniem niżej podpisanego owi ‘ortodoksi’ „są gnostykami, ale o tym nie wiedzą”? Nie, jestem jak najdalszy od opowiadania tu „serbskich dowcipów” (9) na ich temat. Nie, zdecydowanie nie mam takich zapędów. Ale spróbujmy na moment wyobrazić sobie odcinek (jak w geometrii) z dwoma bardzo wyraźnie zaznaczonymi końcami: z jednej strony końcem tym jest skrajna ‘ortodoksja’ (właśnie z dogmatami, oficjalnymi naukami kościoła itd), z drugiej zaś równie skrajny gnostycyzm. Rzecz w tym, że takich stuprocentowych ortodoksów i gnostyków byłoby trudno spotkać. A my wszyscy znajdujemy się w rozmaitych punktach, spośród nieskończonej ich liczby, na tym odcinku. O tym, czy ktoś jest ortodoksem lub gnostykiem, decyduje więc proporcja wymieszania w jego świadomości obu tych komponentów. Co oznaczać może (i jest to całkiem realne), że ktoś nazywający siebie ortodoksem może posiadać więcej gnozy niż ktoś podający się za gnostyka. I na odwrót: niejeden gnostyk ma w sobie więcej z ortodoksa, niżby to sobie w najśmielszych wyobrażeniach uświadamiał.

„Choćby Chrystus i tysiąckroć w Betlejem był zrodzony
Lecz nie w tobie samym, toś w duszy swej zgubiony.
W krzyż na Golgocie daremnieś jest wpatrzony
Jeśli on w samym tobie nie jest znów wzniesiony„
Silesius (Johannes Scheffler) “Cherubinischer Wandersmann”

Trudno byłoby chyba znaleźć chrześcijanina, któryby nie zgodził się z powyższym wnioskeim Silesiusa. Zgodzi się z nim z jednej strony skrajny fundamentalista baptystyczny czy zielonoświątkowy, a z drugiej jakikolwiek gnostyk. Dla tych spośród nas, którzy traktują Jozuego z Nazaretu jako naszego „Buddę”, Chrystus jest określeniem nie tylko wyjątkowego znaczenia osoby Jezusa jako nauczyciela, który za swoje nauczanie i moralną bezkompromisowość zapłacił w końcu życiem, lecz także obecnością Boga w każdym człowieku. Tą obecnością, która ma się w nim obudzić („zmartwychwstać”), w ten sposoób czyniąc zadość temu, o czym Jezus rozmawiał z Nikodemem (Jn 3;1-21).

Jeśli nawet tysiąckrotne urodziny Jezusa nie przyczynią człowiekowi zbawienia bez jego własnego w tym udziału, to tym bardziej nie uczyni tego to jedno narodzenie. A skoro zbawia Chrystus w tobie samym, to logicznym wydaje się dla wielu gnostyków, że w takim wypadku nawet tego jednego fizycznego narodzenia mogłoby nie być… Tak, Czytelnik być może odgadł już o czym mowa:  są tacy wśród gnostyków, którzy nie wierzą w istnienie historycznego Jezusa (dla nich Jezus z Nazaretu nie jest postacią historyczną , lecz jedynie mityczną, jak Mitras czy Ozyrys), uważają oni jednak, że istnieje wieczny Chrystus, ów Logos, który stał się ciałem… w każdym człowieku. I to właśnie ten Logos został posłany przez Boga, by jako zbawiciel (Soter) (10) dopomóc w naszym przebudzeniu i w ten sposób uwolnić nas od duchowej śmierci.

Dwóch takich właśnie gnostyków napisało niedawno w swojej książce:

„Jest to istotnie „największa historia kiedykolwiek opowiedziana”, historia tworzona przez tysiące lat (…) Pogański filozof Sallustius pisał o micie boga- człowieka Attisa:

‘Historia Attisa reprezentuje wieczny proces kosmiczny, a nie pojedyncze zdarzenie w przeszłości. Ponieważ historia ta jest blisko związana z uporządkowaniem wszechświata, odtwarzamy ją rytualnie, by przywrócic porządek w nas samych. My, tak jak Attis, upadliśmy z nieba; umieramy mistycznie wraz z nim i rodzimy się ponownie jako dzieci.’

To samo jest prawdą w micie Jezusa. Nie jest on pojedynczym zdarzeniem w przeszłości, lecz wskazuje na bezustanną możliwość duchowego odrodzenia, tu i teraz. Wciąż może on objawić tajemnicę, którą Paweł nazwał „Chrystusem w tobie’.” (11)
Dlaczego zatem w ogóle gnostycyzm kojarzony jest z herezją, a nawet (co jeszcze dziwniejsze…) uważany jest przez wielu za sprzeczny z chrześcijaństwem?

Odpowiedzi należy oczywiście szukać w historii. W antyku używano często słów „gnoza” (gnosis) czy „gnostyk” (gnostikos), natomiast nie istniało określenie „gnostycyzm”, będące całkowicie wytworem naszych czasów. A ponieważ przylgnęło ono w literaturze „ortodoksyjnej” (w heretyckiej zresztą też…) głównie do gnozy we wspólnotach „heretyckich”, więc w ten sposób, świadomie lub nie, „ortodoksi” ‘wylali dziecko razem z kąpielą’, zamykając oczy na fakt, że wśród nich samych gnoza często wcale nie jest pośledniejsza od tej „heretyckiej”.

Efektem tego zabiegu jest popularne kojarzenie gnostycyzmu nie tylko (a nawet nie tyle) z gnozą, ile wręcz w ogóle z poglądami odmiennymi lub po prostu opozycyjnymi wobec oficjalnej ortodoksji literalistycznego typu, nawet jeżeli te odmienne poglądy są w swej istocie tak literalistyczne jak literalistyczny biblikalizm ewangelikalnych fundamentalistów. Trudno byłoby bowiem z pełnym przekonaniem zaliczyć do gnozy literalistyczne rozumienie ‘kart astrologicznych’, ślepą wiarę w horoskopy lub pełne śmiesznych nieraz przesądów niektóre wierzenia i praktyki chińskiej ‘Feng Shui’.

“Świetliste Słowo, co przychodzi od Gnozy, jest synem Boga”
(Hermes Trismegistus, „Poimandrēs”)

Wielu dzisiejszych gnostyków ma tendencję do historycyzowania i odrzucania mitologii. Wydaje się to nieraz tym bardziej zaskakujące, że z drugiej jednak strony gnostycy zawsze tworzyli całą masę mitów. Jak to więc jest? 

Z jednej strony mamy gnostyków zgrupowanych na przykład w Jesus Seminar, z których poglądami zdaje się w dużej mierze zgadzac emerytowany obecnie biskup anglikański John Shelby Spong, a którzy na ogromną wręcz skalę demitologizują Biblię. Z drugiej strony inny były duchowny anglikański oraz profesor greki i Nowego Testamentu na Uniwersytecie w Toronto, a obecnie kolumnista w „Toronto Star”, Tom Harpur, uważa, że racjonalizowanie na przykład Nowego Testamentu jest akurat tą rzeczą, której potrzebujemy najmniej. Że wręcz należy nie tyle de-mitologizować świadectwa biblijne, ile je wręcz re-mitologizować. Mity pism świętych stanowią  bowiem, jak to ujmuje, jedynie próbę przekazania osobie ludzkiej wiedzy ezoterycznej, czyli wewnętrznej wiedzy o jej prawdziwej osobowości, a nie jakiejkolwiek wiedzy historycznej o przedstawianych zdarzeniach i osobach występujących w opisywanym dramacie. Owe postacie to jedynie aktorzy w sztuce rozgrywającej się w każdym człowieku; elementy, za pomocą których przedstawia się czytelnikowi prawdę zupełnie inną od opisywanej, niczym w przypowieściach z Ewangelii. (12)
Być może ta różnica jest wynikiem faktu, że Spong wierzy w historyczne istnienie osoby Jozuego z Nazaretu, podczas gdy Harpur nie wierzy. Osoba historyczna podlega badaniom empirycznym. Jeśli zatem przypisywane są jej jakieś stwierdzenia i czyny, to naturalnym jest prowadzenie badań mających doprowadzić do wyjaśnienia które z tych słów i czynów są prawdziwe, które prawdopodobne i które nieprawdziwe. Jeśli jednak osoba jest całkowicie mityczna, to nie ma sensu wykłócać się o historyczność tego, czym się zajmowała. Można wtedy spokojnie dopatrywać się w prezentowanych mitach prawdy uniwersalnej odnoszącej się do każdego człowieka.

Wielu znajduje się jednak pomiędzy Spongem a Harpurem: wierzą całkowicie w to, że Jozue Pomazaniec prezentowany w Ewangeliach bazowany jest na jak najbardziej autentycznej postaci historycznej. Uważają też, że tejże historycznej postaci przypisano cały szereg mitów będących w obiegu od setek, a nawet tysięcy lat przed jej narodzeniem. Możliwe fakty z życia tej osoby wymieszane zostały z mitami w jednym teologicznym wizerunku. Dla takich osób wizerunek ten nie jest wiarygodny i rozpada się wzdłuż linii podziału na mity oraz możliwe fakty (13) . To jakby dwie różne postacie, które niewiele mają ze sobą wspólnego. Taka mitologia (obojętnie czy chodzi o chrystologię, mariologię czy cokolwiek innego) nie trzyma się ich w ogóle. Piszę te słowa w swoim własnym imieniu, choć zdaję sobie sprawę, że nie jestem w takim spojrzeniu odosobniony. Dlatego też jestem w stanie akceptowac poszczególne mity jedynie w odosobnieniu od postaci, którym teologia je przyporządkowała.

Czytamy na przykład w Biblii (i to niejednokrotnie), że prawym jest tylko Bóg. Tym niemniej widzimy tam również i to nawet jeszcze częściej słowo “prawy” odnoszone do rozmaitych osób ludzkich. Bardzo podobnie jest dla mnie z określeniem „Chrystus”. Jezus z Nazaretu jest Christos (namaszczony), ale jednocześnie wspomina się tam o Chrystusie jako o będącym w nas, co oznacza, że również każdy człowiek ma w sobie owo namaszczenie.

Krótko mówiąc: na jak długo starcza t.zw. „prostej wiary”, tak długo nie ma problemu: Pismo Święte jest autorytetem, nieomylnym Słowem Bożym. Gdy jednak dowiadujemy się rzeczy wykraczających poza prostą wiarę, wtedy w coraz większym stopniu stawać musimy na własnych nogach, a „autorytet w sprawach wiary” okazuje się w stopniu wprost proporcjonalnym coraz bardziej narzędziem. Jednym z przykładów ludzi, którzy porzucili wiarę chrześcijańską z takiego właśnie powodu jest Charles Templeton, jeden z inicjatorów „Krucjat dla Chrystusa” w USA („Crusades for Christ”) i jeden z głównych niegdyś współpracowników słynnego pastora Billy Grahama. Powody swego odejścia, będące skutkiem ewangelikalnego literalizmu, wyłożył on wprost w swej książce pod wymownym tytułem „Pożegnanie z Bogiem” (14).

Są zasadniczo trzy możliwości w podobnych przypadkach: albo dokonywana jest konwersja na inną wiarę, albo wiara jest tracona na dobre, albo też miejsce prostej wiary zajmuje gnoza.

Kim jest jednak Jozue z Nazaretu dla chrześcijańskiego gnostyka i to takiego, dla którego nie jest on jedynie mitem?  Jako człowiek, ten historyczny Jezus jest tym, czym dla buddysty jest Budda. Jaki był ten nasz Budda?

W roku 160 n.e. biskup Melito z Sardis udał się był do Judei, gdzie natknął się na Ebionitów jako na jedynych żyjących tam chrześcijan. Ebionici byli gnostykami, o czym zaświadcza nam ortodoks Ireneusz z Lyonu. Zaś w IV wieku n.e. Euzebiusz próbował wyjaśnić ich fenomen jako wynik apostazji. Nie wyjaśnił jednak ani dlaczego ani też kiedy Ebionici mieli stać się apostatami. Nie wyjaśnia tego również Ireneusz ani sam Melito (15). Wyjaśnieniem najbardziej logicznym wydaje się zatem, że jeśli w połowie II w.n.e. judejscy chrześcijanie byli gnostykami, to zapewne dlatego, że byli nimi oni od samego początku. To zaś możnaby wyjaśnić jedynie tym, że i sam Pomazaniec też był żydowskim gnostykiem, o czym i niżej podpisany przekonany jest w stu procentach.

Jakim był Chrystus, tego jednak nikt nie jest w stanie wykazać ponad wszelką wątpliwość. Ewangeliczne zaś świadectwa rozmaicie mogą być rozumiane.

Kim był on dla gnostyków, pięknie i treściwie wyjaśnia gnostyczny biskup Stephan Hoeller (Tau Stephanus I):

„Gnostyczny Jezus Chrystus jest doprawdy kimś znacznie więcej niż synem cieśli z Nazaretu. Pod pewnymi względami jest on również kimś więcej niż precyzyjnie zdefiniowany i opisany Syn Boży teologów. Jeśli gnostyczny Jezus jawi się niektórym jako paradoks i enigma, to dlatego, że gnostyczna percepcja Jezusa ma swój początek w doświadczeniu gnozy. Gnostycy widzieli Jezusa oczami wizjonerów. Był dla nich transcendentną istotą, przybyszem z innego wymiaru lub sfery, który chwilowo znalazł się na ziemi. By poznać takiego Jezusa, należało otrzymać gnozę. Wtedy jego słowa, czyny, samo jego jestestwo zostałoby objawione i całkowicie zrozumiane. Dziś, po pełnych dwóch tysiącach tal historii chrześcijańskiej, wielka enigma wciąż nas woła i wzywa do zrozumienia go umysłem i percepcją gnozy.” (16)

Podsumowując punkt widzenia gnostycyzmu chrześcijańskiego na główne cechy i zadania religii, Tom Harpur wypunktował je w następujący sposób:

 1. Christos to imię nadane wcielonej obecności Boga w człowieku.

 2. Christos, choć znany pod wieloma imionami, jest obecny w całej ludzkości. Stanowi jej wspólną własność duchową, jednak nie wszyscy chrześcijanie i niechrześcijanie spostrzegają i uznają jego obecność w swoim życiu.

 3. Aby wyzwolić potencjalną moc Christosa w sobie, każdy musi poznać swoją własną naturę duchową oraz moc.

 4. Doktryny, wyznania wiary, dogmaty, ryty i rytuały miały i mają tendencję do zastępowania wrodzonej esencji duchowej, mogą one jednak wciąż być stosowane jako pomoc w sławieniu obecności Chrystusa w nas.

 5. Ewangelie są w rzeczywistości dramatami o Christosie, z Jezusem występującym w roli jako postać dramatu. Jezus jest symboliczną personifikacją Christosa.

 6. Narodziny, śmierć i zmartwychwstanie są subiektywnymi wydarzeniami Chrystusa w nas, które każdy z nas przeżywa. Chrystus rodzi się w stajence naszych serc; Chrystus w nas oddaje swoje życie za nas w taki sam sposób, w jaki nasienie musi obumrzeć, aby wzrosnąć. Zmartwychwstanie to nasze wyniesienie do nowego życia z grobu naszej ziemskiej cielesności, a w ostateczności, jak mówi Credo, jesteśmy ponownie narodzeni do „życia wiecznego w przyszłym świecie” („vitam venturi saeculi”).

 7. To za naszym przyzwoleniem Christos zostaje rozbudzony, by uduchowić naszą naturę. Nie stajemy się Bogiem, lecz każdy z nas jest częścią Boga z boskim potencjałem.

 8. Religie powinny dawać sposobność ludziom do zaangażowania ich życia nie dla osobowego, historycznego Jezusa w (przypadku chrześcijaństwa) , lecz wiecznego Chrystusa, w jakikolwiek sposób jego boska obecność byłaby rozumiana. (17)
Starożytni niejednokrotnie uczyli: “Poznaj siebie” („Gnothe seautou”). Wątpić należy, by jakikolwiek chrześcijanin zanegował starą gnostyczną zasadę wyrażoną przez Hermesa Trismegistusa:

„Co powinieneś poznać, jest „tym” w tobie, co widzi i słyszy, a pochodzi od Bożego Słowa” („Poimandrēs”)

Michał Monikowski

Przypisy

1. Klemens rozróżnia wyraźnie pomiędzy gnozą a wiarą, przy czym gnoza ma być udoskonaleniem wiary. Uważa on, że Pismo Święte powinno być często odczytywane alegorycznie, a nie literalistycznie.. Według niego Jezus przekazał wiedzę apostołom w ustnej tradycji gnostycznej. Klemens otwarcie nazywa zaawansowanych w gnozie chrześcijan ‘gnostykami’, pokreślając przy tym, że gnozę można uzyskać w kościele katolickim. Poglądy swoje w tej mierze ujawnił między innymi w swoim dziele „Stromateis” (dosłownie: „Dywany” lub “Kobierce”).  Stwierdził on tam między innymi, że „tylko gnostyk jest naprawdę pobożny” oraz że „prawdziwym chrześcijaninem jest gnostyk”.

2. Z tłumaczeniem owych psychikos i pneumatikos (werset 14 i 15) zazwyczaj są problemy. W „Tysiąclatce”  psychikos figuruje jako „człowiek zmysłowy”, pneumatikos już znacznie lepiej i poprawnie jako „człowiek duchowy”. Podobnie u Lutra (1545) odpowiednio „Der natürliche Mensch” oraz „Der Geistliche”. W angielskim tłumaczeniu znanym jako New American Standard Bible (NASB) odpowiednio „a natural man” oraz „spiritual”. Nie lepiej jest w tłumaczeniu czeskim „tělesný člověk” (człowiek cielesny, czyli raczej coś, co pasowałoby do kategorii hylikos, nawet nie  jako psychikos…) oraz „duchovní člověk”. Z europejskich wydań najlepiej ten fragment przetłumaczony został w Biblii rosyjskiej, gdzie całkiem poprawnie czytamy „duszewnyj” i „duchownyj”. Natomiast na ogół nie ma większych problemów z wersetem 16, gdzie owo „emeis de noun Christou echomen” („posiadamy umysł Chrystusa”) jest tłumaczony nienajgorzej lub poprawnie. Tym bardziej zastanawia kompletny błąd w „Tysiąclatce”, gdzie przetłumaczono owo wyrażenie jako „My właśnie znamy zamysł Chrystusowy.”(!) „Nous” to zdecydowanie „umysł”, nie „zamysł”. „Zamysł” to po grecku „ennoia”

3. Powołując się na ten fragment Nowego testamentu, Ireneusz z Lyonu w swojej polemice zawartej w „Contra Haeresiam” (księga II, rozdział XVI) również uznaje istnienie wiedzy o Bogu:

„I dlatego Paweł woła “wiedza wbija w pychę, miłość zaś buduje” (p. 1Kor 8;1 – przyp. MM) nie dlatego, że zamierzał zgromić prawdziwą znajomość Boga, bo w takim wypadku siebie samego by oskarżył; lecz dlatego, że niektórzy, nadęci pretensją wiedzy, odchodzą od miłości bożej i wyobrażają sobie, że są doskonali…”

4. Właściwie możnaby nawet ograniczyć przedmiot naszych dociekań do samego tylko Nowego Testamentu, by wykazać, że wczesne chrześcijaństwo operowało tym pojęciem bardzo często w odniesieniu do Boga i to od czasów swego zarania. O bardziej szczegółowej historii chrześcijańskiego gnostycyzmu napiszemy tu innym razem  – wraz z wyliczeniem wszystkich nowotestamentowych instancji odwoływynia się do gnozy (wraz z ich greckimi cytatami i dosłownymi tłumaczeniami).

5. Zabawmy się przez moment w próbę odtworzenia tego, co mogłyby one myśleć i pisać, gdyby istotnie urodziły się gdzie indziej:

Na przykład nasz Mateusz, gdyby był prawosławnym Grekiem (Mathaios Markos) lub Rosjaninem (Matwiej Markow), a nie Polakiem-katolikiem, to pewnie utrzymywałby, że nie było schizmy wschodniej lecz zachodnia, bo to Rzym odłączył sie od prawdziwego kościoła. Gdyby zaś był muzułmaninem w Iraku, to też zapewne nie byłby sunnitą, lecz bardziej prawowiernym szyitą i dlatego też zamiast zerkać w stronę lefebrystów czyniłby ukłony w stronę Hesbollahu czy Hamasu.

Nasz Drogi „Tomo”, gdyby żył np. w Iranie (Tomoullah Terziani), to zamiast redagować stronę chrześcijańską, byłby redaktorem strony szyickiej i na jej łamach wyrzucałby nawróconemu dopiero co z sunnizmu na szyizm teologowi (Roub Ali Opallah), że ten zbytnio zachwyca się liberalizującym teologiem szyickim o nazwisku Hannis Kungiani. Uważałby, że ktoś, kto zgadza się z Kungianim „nie może być szyitą” oraz że w ogóle takie zachwyty nad teologią kungiańską „muszą budzić zaniepokojenie”.

Z kolei pochodzący z Cejlonu (Sri Lanka) hinduista „Dario” (Brunesh Dariapalan), studiujący na uniwersytetach w sąsiednich Indiach (np. w Delhi i Bombaju) redagowałby stronę hinduistyczną, promującą jedność wśród rozmaitych gałęzi hinduizmu. Napisałby tam zatem serię 7 lub 8 artykułów pod wspólnym tytułem “Wspolnota medytacyjna jest możliwa” (o eucharystycznej by nie pisał , bo tam tego nie ma).

Zażartowawszy w ten sposób z Sz. Kolegów, nie pragnę siebie samego wyłączać z tego dowcipu (choć zapewne wypadnie to niezbyt ciekawie):

Gdybym był judaistą, należałbym do synagogi liberalnej (raczej nie konserwatywnej, a już absolutnie w żadnym wypadku do ortodoksyjnej) i otwarcie gwizdałbym na pejsy i brody. O obrzezaniu też nie miałbym wiele dobrego do powiedzenia (choć może nie aż tak ostro jak to robie obecnie, bo sam osobiście byłbym o tych ileś gramów lżejszy…).  Gdybym zaś należał do irańskich szyitów, to już dawno bym się im pewnie naraził, w wyniku czego wylądowałbym u bahajczyków, mandejczyków lub zoroastrian (w którym to wypadku o islamie pisałbym bardziej zajadle niż teraz – choć pewnie na emigracji – a o chrześcijaństwie być może w ogóle nie).

6.  Kiedyś na przykład nazwałem tam Lutra „fałszerzem” (bo wprowadził on jedno słowo do Rz 3;28). A raz się tak zagalopowałem, że zapowiedziałem im wręcz, że ich ponawracam na katolicyzm i uroczyście wprowadzę ich do katolickiej katedry, przedstawiając ich całą grupę naszemu arcybiskupowi (!).

7. Odrzucanie części lub nawet niejednokrotnie całości Starego Testamentu ma w chrześcijańskim gostycyzmie długą tradycje. Poniżej prezentujemy krótkie wyjaśnienie tego stanowiska przez gnostycznego biskupa Stephana Hoellera:

„Przede wszystkim gnostycy, wraz z niektórymi innymi wczesnymi chrześcijanami, spoglądali na Boga Starego Testamentu z zażenowaniem. Członkowie intelektualnych eszelonów wczesnego chrześcijaństwa byli ludźmi pewnego duchowego wyrafinowania. Tym, którzy zaznajomieni byli z nauczaniem Platona, Filona, Plotyna i podobnych do nich nauczycieli trudno było wiązać się z Bogiem wyrażającym mściwość, gniew, zazdrość, plemienną ksenofobię i zacięcia dyktatorskie. O ileż bardziej odpowiadającym szlachetnej folozofii gnostycyzmu był łaskawy i szlachetny charakter Jezusa i jego nauk. Gnostycy mogli zatem wyciągnąć logiczne wnioski z tego kontrastu i nadać Bogu Starego Testamentu status demiurga, pośledniejszej postaci kosmicznej.” 

I dalej:

„Transcendentny Bóg, minimalnie zaangażowany w stworzenie i rządzenie światem, był wiarygodnym w oczach wielu ludzi żyjących w otoczeniu greko-egipsko-rzymskim w pierwszych stuleciach ery chrześcijańskiej. Wysoce osobowy i aż do bólu skażony Bóg Starego testamentu stracił wiarygodność nawet wśród wielu Zydów, jak tego dowodzi przykład filozofa Filona z Aleksandrii. Ten uczony człowiek, acz pobożny Zyd, użył swych talentów dla wybielenia konceptu Boga Izraela przez nasycanie go ideami platońskimi. (…) Zajmując jeszcze radykalniejsze stanowisko, interpretatorzy, których słowa zawarte są w pismach z Nag Hammadi, uważali, że Bóg, który zachowuje się jak to opisano w księdze Genezy i innych księgach Starego Testamentu, musi być symulantem i uzurpatorem niewartym wielbienia ani posłuszeństwa.”  (Stephan A. Hoeller. „Gnosticism. New Light on the Ancient Tradition of Inner Knowing”. Quest Books, Theosophical Publishing House; Wheaton, Illinois, USA 2002, s. 32 -33)

To, co starożytni gnostycy wyjaśniali mitami o różnych bogach (lub o jednym bogu i co najmniej jednym demiurgu lub wręcz szatanie), dziś wielu (włączając niżej podpisanego) tłumaczy różnicą w koncepcji Boga przez różnych autorów. Autorzy Biblii przedstawili taką koncepcję Boga, na jaką stać było ich umysły. Pod tym względem Biblia z całą pewnością nie kłamie w żadnej swojej księdze, w żadnym rozdziale i w żadnym wersecie.

8. Choć naturalnie nikt jej (przynajmniej otwarcie) w kościele katolickim nie naucza. Być gnostykiem w kościele katolickim (jak również w jakiejkolwiek innej wielkiej denominacji) oznacza bycie samoukiem lub korzystanie z dorobku kościołów gnostycznych albo wręcz innych religii, bo na własny kościół pod tym względem w ogóle nie ma co liczyć. Niejednokrotnie jednakże pojawia się w tych kościołach nauczanie gnostyczne (wiele kazań ma taki charakter, nawet u baptystów) jednak nie jest ono tam publicznie nazywane „gnostycznym”.

9.  Określenie „serbski dowcip” biorę z dowcipu, jaki Serbowie opowiadają nieraz o Chorwatach: „Chorwaci to też Serbowie, tylko o tym nie wiedzą”. Gwoli ścisłości: Serbowie i Chorwaci są istotnie bardzo sobie pokrewni. Używają co prawda innych alfabetów i ich przynależność kościelna też jest inna, ale językiem mówią tak na dobrą sprawę takim samym lub prawie takim samym. Czyli trochę jak chrześcijanie rozmaitych orientacji: ‘językiem’ (religijnym) mówimy też podobnym (jeśli nie tym samym)… i tak było już od wczesnych wieków.  Przykładem mogą służyć opisy mitów heretyckich przez Ireneusza z Lyonu („Contra Haeresiam”). Ireneusz zawarł greckie imiona postaci z owych mitologii. Jednak wystarczy przejrzeć słownik grecki, by sę przekonać, że te „imiona” nie są tak na dobrą sprawę żadnymi imionami, lecz dość powszechnie stosowanymi pojęciami. Na przykład „Sige” to „cisza”; „Aletheia” to „prawda”; „Nous” – umysł; „Ennoia” – zamysł, myśl, intencja, cel; „Zoe” to życie, bycie żywym, również: autor życia, środek osiągania życia (również życia wiecznego jak w Jn 5;39); „Bythos” to z kolei: dno, głębia, najniższy poziom, a „Monogenes” to jedyny syn (jak w Lk 7;12), jedyna córka (jak w Lk 8;41), jedyne dziecko (Lk 9;38) lub „jednorodzony”, jak w najbardziej znanych wersetach z „Ewangelii Jana” (Jn 1;14, 1;18, 3;16 i 3;18).
Przykłady możnaby mnożyć całymi tuzinami.

10. “Soter” od gr. „soteria” = ratunek, zachowanie (czegoś lub kogoś), zbawienie (zarówno wieczne jak i duchowe). Soter to zatem ktoś, kto zachowuje lub zbawia.

W Nowym Testamencie użyte zostały dwa greckie słowa, które tłumaczone są jako zbawienie: wspomniana już soteria oraz lytrosis, przy czym to drugie jest mocniejszym określeniem sugerującym, że chodzi o wybawienie od niebezpieczeństwa, niejednokrotnie wręcz za okup (gr. lytron). Lytrotes to zatem ktoś, kto ratuje za jakąś cenę, podczas gdy soter może równie dobrze dać komuś zbawienie duchowe, a nawet po prostu przywrócić czyjąś duchową równowagę. W tradycji chrześcijańskiej Chrystus określany był jednak głównie jako soter, nie jako lytrotes. Przykładem jest ów sławny skrót ICHTYS, dosłownie oznaczający rybę, lecz w rozwinięciu mówiący Iesous Christos Theou Yios Soter  (Jezus Chrystus Syn Boży Zbawiciel).  

11. Tim Freke & Peter Gandy. „The Jesus Mysteries. Was the original Jesus a Pagan God?” Thorsons. Glasgow 2000, s. 309-310

12.  „Główną wadą całego podejścia Jesus Seminar jest to, że tak jak fundamentaliści, tak i badacze z Jesus Seminar  reprezentują fałszywy pogląd, że ostatecznie mają do czynienia z historią (…) Jednak mit traktowany jako historia nieodmiennie się rozpada.” (Tom Harpur. “The Pagan Christ. Is blind faith killing Christianity?” Allen&Unwin, Sydney 2005, s. 138-139)

13. To dlatego właśnie mity przyporządkowane poszczególnym postaciom biblijnym nabierają dla mnie sensu jedynie, jeśli spoglądam na nie w szerszym kontekście, w oderwaniu od tych postaci. Wtedy bowiem są one opowieściami, których prawdziwego znaczenia można poszukiwać niczym znaczenia przypowieści ewangelicznych.  Gorzej jednak, gdy teologia wkracza w prywatne życie opisywanych przez siebie osób próbując naginać je do swoich potrzeb. Tak się dzieje, gdy teologia „nakazuje” Marii, matce Jozuego, pozostawanie dziewica aż do końca zycia, a potem twierdzi, że ta konkretna osoba była za swego ziemskiego życia bezgrzeszna. Nie inaczej to wygląda w przypadku Jezusa, gdy to właśnie teologia próbuje, dla swoich własnych celów, „decydować”, czy krewni tego człowieka byli jego fizycznymi braćmi czy też, w najlepszym wypadku, kuzynami. Dla osoby o moim usposobieniu tego już zdecydowanie za wiele i do jakich reakcji prowadzi, to pokazuje mój artykuł „Maria, córka Izydy”.

14. Charles Templeton. „Farewell to God. My Reasons for Rejecting the Christian Faith”.  McClelland/Stewart, Toronto, Canada 1996

15.  Specjaliści mówią niejednokrotnie o dwóch rozmaitych sektach ebionitów: pierwszej założonej przez judejskich Zydów w I w.n.e. oraz drugiej, działającej w II wieku, jednak przyznają, że ta druga powstała z pierwszej. Ireneusz z Lyonu utożsamiał poglądy tej pierwszej z Kerinthosem i Karpokratesem. Kerinthos miał być mniej więcej rówieśnikiem apostoła Jana. Co ciekawe, ewangelia, którą my nazywamy „Według Jana”  („Kata Ioannen”), była w II wieku przypisywana nieraz Kerinthosowi właśnie. Współcześni historycy zaliczają zarówno Kerinthosa jak i Karpokratesa do gnostyków. Ebionici charakteryzowali się m.in. tym, że nie uznawali Jezusa za Boga, uważali Jahwego za tego Boga, o którym uczył Chrystus  (w odróżnieniu np. od marcjonitów) i zachowywali żydowskie nakazy prawne (również obrzezanie), choć nie próbowali ich narzucać innym.

16.  Stephan A. Hoeller. „Gnosticism. New Light on the Ancient Tradition of Inner Knowing”. s. 68-69

17. Tom Harpur. “The Pagan Christ. Is blind faith killing Christianity?” s. 24-25